Ceza Mahkemeleri

Ceza mahkemelerinin türleri (md. 8)

Ceza mahkemeleri; asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer ceza mahkemeleridir. Eski düzendeki sulh ceza mahkemeleri metinden çıkarılmış; soruşturma evresindeki hâkim kararları için sulh ceza hâkimliği kurulmuştur (md. 10).

Kuruluş (md. 9)

• Ceza mahkemeleri, her il merkezi ile coğrafî durum ve iş yoğunluğuna göre belirlenen ilçelerde, Hâkimler ve Savcılar Kurulunun olumlu görüşü alınarak Adalet Bakanlığınca kurulur.
• Asliye ceza mahkemeleri tek hâkimlidir.
• Ağır ceza mahkemesinde bir başkan ile yeteri kadar üye bulunur; mahkeme bir başkan ve iki üye ile toplanır.
• Birden fazla daire oluşturulabilir, daireler numaralandırılır; ihtisaslaşma için daireler arası iş dağılımını HSK belirleyebilir, kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır.
• HSK'nın iş dağılımı yaptığı tarihte görülmekte olan davalarda daireler, iş bölümü gerekçesiyle dosyayı başka daireye gönderemez.
• Ceza mahkemeleri bulundukları il veya ilçenin adı ile anılır.

Sulh ceza hâkimliği (md. 10)

Yürütülen soruşturmalarda hâkim tarafından verilmesi gereken kararları almak, işleri yapmak ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemek amacıyla kurulmuştur. Gerekli yerlerde birden fazla sulh ceza hâkimliği kurulur ve numaralandırılır. Müstakilen sulh ceza hâkimliğinde görevlendirilen hâkimler, adalet komisyonlarınca başka mahkemelerde veya işlerde görevlendirilemez. Hâkimlikte bir yazı işleri müdürü ile yeteri kadar personel bulunur. Kuruluş, mahkemelerle aynı usulle (HSK olumlu görüşü + Adalet Bakanlığı) yapılır; kaldırma ve yargı çevresi değişikliği Adalet Bakanlığının önerisi üzerine HSK kararıyla olur.

Görev (md. 11–14)

• Asliye ceza (md. 11): sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemelerinin görevleri dışında kalan dava ve işler — genel görevli ceza mahkemesi.
• Ağır ceza (md. 12): TCK'daki yağma (m. 148), irtikâp (m. 250/1-2), resmî belgede sahtecilik (m. 204/2), hileli iflas (m. 161); TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısmın Dört, Beş, Altı ve Yedinci bölümlerindeki suçlar (318, 319, 324, 325 ve 332. maddeler hariç); 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar; ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar.
• Anayasa Mahkemesi ve Yargıtayın yargılayacağı kişilere, askerî mahkemelere ve çocuklara özgü kovuşturmaya ilişkin hükümler saklıdır.
• Diğer ceza mahkemeleri (md. 13): özel kanunlarla belirlenen işleri görür.
• Görevin belirlenmesi (md. 14): ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmeksizin, kanunda yer alan suçun cezasının üst sınırı esas alınır.

Yargı çevresi (md. 15)

Yargı çevresi, il merkezi ve ilçeler ile adlî yönden bağlanan ilçelerin idarî sınırlarıdır. Ağır ceza mahkemesi ile büyükşehir belediyesi bulunan illerde, büyükşehir sınırları içindeki mahkemelerin yargı çevresi il veya ilçe sınırlarına bakılmaksızın Adalet Bakanlığının önerisi üzerine HSK'ca belirlenir. Terör suçları ile TCK'nın anılan bölümlerindeki suçlar nedeniyle açılan davalar, suçun işlendiği yerin bağlı olduğu ilin adıyla anılan ağır ceza mahkemesinde görülür.

Not: Kanun metninde kurul eski adıyla “Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu” olarak geçer; bugünkü adı Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK)'dur.

Sınavda dikkat

• Asliye ceza tek hâkimli; ağır ceza bir başkan + iki üye.
• Ağır ceza ölçütü: on yıldan fazla hapis (on yıl dahil değil) ve üst sınır esas alınır.
• Sulh ceza hâkimliği soruşturma evresinin hâkimidir; kovuşturma yapıp hüküm kurmaz.
• Genel görevli ceza mahkemesi asliye ceza mahkemesidir.
• Terör davaları il adıyla anılan ağır ceza mahkemesinde görülür.