Genel Hükümler

Kanunun adı ve yeri

5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun, adlî yargının ilk iki derecesindeki mahkemelerin örgütlenmesini düzenleyen temel teşkilat kanunudur. Kanun mahkemelerin nasıl kurulacağını, hangi işlere bakacağını ve yetki (yargı çevresi) sınırlarını belirler; yargılama usulü ise bu Kanunun değil usul kanunlarının konusudur.

Amaç ve kapsam (md. 1)

Kanun, adlî yargı ilk derece mahkemeleri ile bölge adliye mahkemelerinin kuruluş, görev ve yetkilerini düzenler. Kapsam iki ayaklıdır:

• İlk derece mahkemeleri: davanın ilk kez görüldüğü mahkemeler.
• Bölge adliye mahkemeleri: ilk derece mahkemelerinin kararlarını inceleyen ikinci derece mahkemeler.
• Kanunun düzenlediği üç unsur: kuruluş, görev ve yetki.

İdari yargı mahkemeleri (idare ve vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri) bu Kanunun kapsamında değildir; Kanun yalnızca adlî yargı ile ilgilidir.

İlk derece mahkemeleri (md. 2)

Adlî yargı ilk derece mahkemeleri hukuk ve ceza mahkemeleridir. Kanunun izleyen bölümleri bu ikili ayrıma göre düzenlenmiştir:

• Hukuk mahkemeleri (md. 4): sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleri.
• Ceza mahkemeleri (md. 8): asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer ceza mahkemeleri. Soruşturma evresindeki hâkim kararları için ayrıca sulh ceza hâkimliği kurulmuştur (md. 10).

Bölge adliye mahkemeleri (md. 3)

Adlî yargı ikinci derece mahkemeleri, bölge adliye mahkemeleridir. Bu mahkemeler, ilk derece mahkemelerince verilen ve kesin olmayan hüküm ve kararlara karşı yapılan başvuruları inceleyip karara bağlar (md. 33). Bölge adliye mahkemeleri hukuk ve ceza dairelerinden oluşur.

Kanunun yapısı

• Birinci kısım: genel hükümler (md. 1–3).
• İkinci kısım: ilk derece mahkemeleri — hukuk mahkemeleri, ceza mahkemeleri, Cumhuriyet başsavcılığı ve ortak hükümler (md. 4–24).
• Üçüncü kısım: bölge adliye mahkemeleri — kuruluş, görevler, nitelik ve atama, ortak hükümler (md. 25–48).

Sınavda dikkat

• İlk derece = hukuk ve ceza mahkemeleri; ikinci derece = bölge adliye mahkemeleri.
• Kanun yalnızca adlî yargıyı kapsar; bölge idare mahkemeleri bu Kanunun konusu değildir.
• Kanunun konusu kuruluş, görev ve yetkidir; yargılama usulü başka kanunlarda düzenlenir.
• Yargıtay, bölge adliye mahkemesinin üstündeki merci olup bu Kanunla kurulmaz.