Amaç, Kapsam, Tanımlar ve Temel İlkeler

Amaç ve kapsam (md. 1-2)

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun amacı, korunma ihtiyacı olan veya adli süreçteki çocukların korunmasına, haklarının ve esenliklerinin güvence altına alınmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. Kanun; korunma ihtiyacı olan çocuklar hakkında alınacak tedbirleri, adli süreçteki çocuklara uygulanacak güvenlik tedbirlerinin usul ve esaslarını ve çocuk mahkemelerinin kuruluş, görev ve yetkilerini kapsar.

Tanımlar (md. 3)

• Çocuk: daha erken yaşta ergin olsa bile on sekiz yaşını doldurmamış kişi.
• Korunma ihtiyacı olan çocuk: bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen ya da suç mağduru çocuk.
• Adli süreçteki çocuk: suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiasıyla hakkında soruşturma veya kovuşturma yapılan ya da işlediği fiilden dolayı hakkında güvenlik tedbirine karar verilen çocuk.
• Mahkeme: çocuk mahkemeleri ile çocuk ağır ceza mahkemeleri.
• Çocuk hâkimi: hakkında kovuşturma başlatılmış olanlar hariç, adli süreçteki ve korunma ihtiyacı olan çocuklar hakkında tedbir kararlarını veren çocuk mahkemesi hâkimi.
• Kurum: çocuğun bakılıp gözetildiği, tedbir kararlarının yerine getirildiği resmî veya özel kurumlar. (Dikkat: burada "Kurum" belirli bir idare değil, kurum türlerini ifade eder.)
• Sosyal çalışma görevlisi: psikolojik danışmanlık ve rehberlik, psikoloji, sosyoloji, çocuk gelişimi, öğretmenlik, aile ve tüketici bilimleri ve sosyal hizmet alanlarından mezun meslek mensupları.

Temel ilkeler (md. 4)

• Çocuğun yaşama, gelişme, korunma ve katılım haklarının güvence altına alınması.
• Çocuğun yarar ve esenliğinin gözetilmesi; çocuk ve ailesinin ayrımcılığa tabi tutulmaması.
• Çocuk ve ailesinin bilgilendirilerek karar sürecine katılımı.
• Çocuk, aile, kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarının işbirliği.
• İnsan haklarına dayalı, adil, etkili ve süratli usul; soruşturma ve kovuşturmada özel ihtimam.
• Özgürlüğü kısıtlayıcı tedbirler ile hapis cezasına en son çare olarak başvurulması.
• Tedbir kararında kurumda bakım ve kurumda tutmanın son çare olarak görülmesi; toplumsal sorumluluğun paylaşılması.
• Kurumlarda çocukların yetişkinlerden ayrı tutulması.
• Çocuğun kimliğinin başkalarınca belirlenememesine yönelik önlemler alınması.

Sınavda dikkat

• Erken ergin olan (ör. evlenen) 18 yaş altı kişi de bu Kanunda "çocuk"tur.
• Kovuşturma başlatılmış çocuk hakkında tedbir kararı çocuk hâkiminin değil, mahkemenin görevidir.
• "En son çare" ilkesi iki yerde geçer: özgürlüğü kısıtlayıcı tedbir/hapis ve kurumda bakım/kurumda tutma.
• Mahkeme tanımı çocuk mahkemeleri ile çocuk ağır ceza mahkemelerini kapsar.