Polisin genel görevleri, durdurma ve kimlik sorma

Polisin genel görevleri (md. 1)

2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanununa (PVSK) göre polis; kamu düzenini (asayişi), kişi ve mülkiyet (tasarruf) güvenliğini ve konut dokunulmazlığını korur; halkın ırz, can ve malını korur ve kamunun huzurunu sağlar. Yardım isteyenlere ve yardıma muhtaç çocuk, engelli ve güçsüzlere yardım eder; kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve ilgili mevzuatın verdiği görevleri yapar.

Görevin iki kısmı ve emre itaat (md. 2)

• Polisin genel emniyetle ilgili görevleri iki kısımdır: (A) mevzuata ve kamu düzenine aykırı hareketleri işlenmeden önce önlemek; (B) işlenmiş bir suç hakkında Ceza Muhakemesi Kanunu ve diğer kanunlardaki görevleri yapmak.
• Polis, amirinden aldığı emri kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmeliğe aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir. Amir emrinde ısrar eder ve emrini yazılı olarak yenilerse emir yerine getirilir; bu hâlde yerine getiren sorumlu olmaz.
• Konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getirenler sorumluluktan kurtulamaz.
• Maddede sayılan hâllerde (can, ırz ve mal güvenliğini korumak; Devlet kuvvetlerine saldırı ve direnmeyi defetmek; işlenmekte olan suça engel olmak; kanunsuz toplantı ve yürüyüşleri dağıtmak; yangın, su baskını, deprem gibi afetlerde tedbir almak; tıkanmış yolları trafiğe açmak vb.) yetkili amirin sözlü emirleri derhal yerine getirilir; yazılı verilmesi istenemez ve sorumluluk emri verene aittir.

Polis hiçbir suretle görevinden başka bir işte kullanılamaz (md. 4).

Durdurma (md. 4/A)

• Polis kişileri ve araçları; suç veya kabahatin işlenmesini önlemek, kaçan failleri yakalamak ve faillerin kimliğini tespit etmek, hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunan kişileri tespit etmek, hayat, vücut bütünlüğü, malvarlığı veya topluma yönelik tehlikeyi önlemek amacıyla durdurabilir.
• Durdurma için polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebep gerekir. Süreklilik arz eden, fiilî durum ve keyfîlik oluşturan durdurma yapılamaz.
• Polis durdurma sebebini bildirir, buna ilişkin sorular sorabilir, kimlik veya gerekli belgelerin ibrazını isteyebilir. Süre, işlem için zorunlu olan süreden fazla olamaz; sebep ortadan kalkınca ayrılmaya izin verilir.
• Silah veya tehlikeli eşya bulunduğu hususunda yeterli şüphe varsa gerekli tedbirler alınabilir; ancak kişinin elbisesinin çıkarılması veya aracın dışarıdan görünmeyen bölümlerinin açılması istenemez. Bu kapsamdaki araç aramalarında kişiye gerekçeli belge verilir.

Kimlik sorma (md. 4/A)

• Polis, polis olduğunu belirleyen belgeyi gösterdikten sonra kimlik sorabilir; kişilere kimliğini ispat için kolaylık gösterilir.
• Kimliği belirlenemeyen kişi tutularak derhal Cumhuriyet savcısı haberdar edilir; kimliği açıkça anlaşılıncaya kadar gözaltına alınır ve gerekirse tutuklanır (5271 sayılı CMK hükümleri uygulanır). Kimlik belirlenince gözaltı veya tutukluluğa derhal son verilir.
• Tutulan kişiye kimliği tespit edildikten sonra ve talebi hâlinde, tutulduğuna ve süresine dair belge verilir.
• Nüfusa kayıtlı olmayanların kaydı sağlandıktan sonra parmak izi ve fotoğrafı alınır; yabancı olduğu anlaşılanlar hakkında pasaport ve yabancılar mevzuatına göre işlem yapılır.

Parmak izi ve fotoğraf (md. 5)

• Parmak izi alınanlar: gönüllüler; silah ruhsatı, sürücü belgesi, pasaport için başvuranlar; genel/özel kolluk veya özel güvenlik görevlisi olarak istihdam edilenler; Türk vatandaşlığına başvuranlar; sığınma talep edenler veya gerekli görülürse ülkeye giren yabancılar; gözaltına alınanlar.
• Kayıtta kimlik, alındığı zaman ve kim tarafından alındığı yer alır; ancak hangi sebeple alındığı kaydedilmez. Gönüllüler dışındakilerin fotoğrafı da alınır.
• Bilgiler kimlik tespiti, suçun önlenmesi ve maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacıyla mahkeme, hâkim, Cumhuriyet savcısı ve kolluk tarafından kullanılabilir; kayıtlar gizlidir.
• Kayıtlar kişinin ölümünden itibaren on yıl ve her hâlde kayıt tarihinden itibaren seksen yıl sonra silinir. Yönetmelik İçişleri Bakanlığınca Adalet Bakanlığının görüşü alınarak çıkarılır.

Sınavda dikkat

• Hukuka aykırı emir: yazılı yenilenirse yapılır, sorumluluk amirde; suç teşkil eden emir asla yapılmaz.
• Sayılan acil hâllerde sözlü emrin yazılı verilmesi istenemez.
• Durdurma için makul sebep; aramada yeterli şüphe.
• Kimlik sormadan önce polis kendi belgesini gösterir.
• Parmak izi: ölümden 10 yıl / kayıttan 80 yıl sonra silinir; alınma sebebi kaydedilmez.