Akarsular

Türkiye akarsuları, yükseltinin fazla ve yer şekillerinin engebeli olması nedeniyle kısa boylu, eğimi fazla ve rejimi düzensiz akarsulardır. Bu özellikler hidroelektrik potansiyelini artırırken ulaşımı ve sulamayı zorlaştırır. Akarsuların büyük bölümü yağmur ve kar sularıyla beslenir; bu yüzden akım, yağışın mevsimlere dağılışına bağlı olarak yıl içinde büyük değişiklik gösterir.

Genel özellikler

• Yatak eğimi fazla olduğundan akış hızı ve aşındırma gücü yüksektir; derin vadiler, kanyonlar ve dev kazanları oluşur.
• Bitki örtüsünün zayıf olduğu yerlerde taşınan alüvyon miktarı fazladır; barajların ömrünü kısaltır.
• Yatakları sığ ve eğimli olduğundan ulaşıma elverişsizdir; yalnız bazı kesimlerde kısa mesafeli taşımacılık yapılır.
• Akımlar genellikle ilkbaharda kar erimesi ve yağışlarla en yüksek, yaz sonunda en düşük düzeydedir.
• Karadeniz akarsuları yağışın her mevsime dağılması nedeniyle düzenliye yakın, Akdeniz ve Ege akarsuları ise düzensizdir.
• Manavgat ve Dalaman çayları karstik kaynaklardan beslendiği için yazın da bol su taşır.

Havzalar

Sularını denize ulaştıran akarsuların oluşturduğu havzalar açık havza, denize ulaşamayanlar kapalı havzadır. Türkiye'nin başlıca kapalı havzaları Konya, Tuz Gölü, Van Gölü ve Göller Yöresi havzalarıdır. Aras ve Kura Hazar Denizi'ne döküldüğünden kapalı havza akarsuyu sayılır.

Başlıca akarsular

• Kızılırmak: Sivas'tan doğar, Bafra'da Karadeniz'e dökülür; Türkiye'de doğup yine Türkiye'de denize dökülen en uzun akarsudur. Hirfanlı ve Altınkaya barajları üzerindedir.
• Yeşilırmak: Çarşamba deltasını oluşturur. Sakarya: Eskişehir Çifteler yakınından doğar, Karadeniz'e dökülür; Sarıyar Barajı üzerindedir.
• Fırat: Karasu ve Murat kollarının birleşmesiyle oluşur; Keban, Karakaya ve Atatürk barajları üzerindedir. Irak'ta Dicle ile birleşerek Şattülarap adıyla Basra Körfezi'ne dökülür.
• Dicle: Elazığ'daki Hazar Gölü yakınından doğar; Ilısu Barajı üzerindedir.
• Çoruh: Türkiye'den doğar, Gürcistan'da (Batum) Karadeniz'e dökülür; Deriner ve Yusufeli barajları üzerindedir.
• Meriç: Bulgaristan'dan doğar, Türkiye–Yunanistan sınırını çizer ve Ege'ye dökülür. Asi: Lübnan'dan doğar, Suriye'den geçip Hatay'da Akdeniz'e dökülür.
• Büyük Menderes: Yaptığı büklümler nedeniyle "menderes" teriminin kaynağıdır. Seyhan ve Ceyhan Çukurova'yı oluşturur.

Akarsu aşındırma şekilleri

Kanyon, dev kazanı, peribacası ve menderes başlıca şekillerdir. Ihlara Vadisi (Aksaray) Melendiz Çayı'nın, Köprülü Kanyon (Antalya) Köprüçay'ın oyduğu vadilerdir. Kapadokya peribacaları volkanik tüflerin sel ve akarsularla aşınmasıyla oluşmuştur.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Türkiye'de doğup Türkiye'de denize dökülen en uzun akarsu Kızılırmaktır.
• Fırat ve Dicle Türkiye'den doğar, Basra Körfezi'ne ulaşır.
• Aras ve Kura Hazar Denizi'ne dökülür.
• Çoruh Türkiye'den doğar, Gürcistan'da Karadeniz'e dökülür.
• Meriç Bulgaristan'dan, Asi Lübnan'dan doğar.
• Atatürk, Keban ve Karakaya barajları Fırat üzerindedir.
• Ilısu Barajı Dicle, Hirfanlı Kızılırmak, Sarıyar Sakarya üzerindedir.
• Manavgat ve Dalaman çaylarının rejimi karstik beslenme nedeniyle düzenlidir.
• Karadeniz akarsuları en düzenli, İç Anadolu akarsuları en az akımlıdır.
• "Menderes" terimi Büyük Menderes Nehri'nden gelir.
• Ihlara Vadisi'ni Melendiz Çayı oluşturmuştur.
• Akarsuların eğimi fazla olduğundan hidroelektrik potansiyeli yüksektir.

Sınavda dikkat

• Fırat Türkiye'nin en uzun akarsuyudur ama sınırlarımız dışında döküldüğü için "Türkiye'de doğup Türkiye'de dökülen en uzun" Kızılırmak'tır.
• Aras Türkiye'den doğar; Hazar'a döküldüğü için kapalı havzadadır.
• Sarıyar Barajı Sakarya'da, Hirfanlı Barajı Kızılırmak'tadır; karıştırılır.
• Düzenli rejim yağışın mevsimlere dağılışıyla ya da karstik beslenmeyle ilgilidir, havza büyüklüğüyle değil.