Atatürk Dönemi Dış Politika

Atatürk dönemi dış politikası Yurtta sulh, cihanda sulh ilkesine dayanır. Gerçekçi, barışçı, bağımsızlıkçı ve uluslararası hukuka saygılı bu politika; Lozan'dan çözümsüz kalan sorunların barışçı yollarla çözülmesini ve bölgesel güvenlik paktlarıyla barışın korunmasını hedeflemiştir.

Lozan'dan kalan sorunlar

• Musul sorunu: Lozan'da İngiltere ile ikili görüşmelere bırakılmış, Haliç Konferansı (1924) sonuçsuz kalmış, sorun Milletler Cemiyeti'ne taşınmıştır. Şeyh Sait İsyanı Türkiye'nin elini zayıflatmıştır. 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakılmış; Türkiye'ye 25 yıl süreyle Musul petrollerinden %10 pay verilmesi kabul edilmiştir. Türkiye bu payı daha sonra peşin bir ödeme karşılığında bırakmıştır.
• Nüfus mübadelesi: 30 Ocak 1923'te imzalanan sözleşmeyle Türk-Yunan mübadelesi kabul edilmiş; İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri dışarıda tutulmuştur. Etabli (yerleşik) sorunu çıkmış, 1930 Ankara Antlaşması ile çözülmüş ve Türk-Yunan dostluğu başlamıştır.
• Yabancı okullar: Türk kanunlarına ve Millî Eğitim denetimine bağlanmıştır.
• Osmanlı borçları: Taksitlerin ödenmesine 1929'da başlanmıştır.

Boğazlar sorunu ve Montrö

Lozan'da Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılmış, bölgenin silahsızlandırılması kabul edilmişti. 1930'larda İtalya ve Almanya'nın saldırgan politikaları üzerine Türkiye değişiklik istemiş, 20 Temmuz 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalanmıştır. Uluslararası komisyon kaldırılmış, yetkileri Türkiye'ye verilmiş, Boğazlar bölgesini askerîleştirme hakkı tanınmıştır. Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliği tam olarak sağlanmıştır.

Hatay sorunu

1921 Ankara Antlaşması'yla sınır dışında kalan Hatay, Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık vermeye hazırlanması (1936) üzerine gündeme gelmiştir. Sorun Milletler Cemiyetine taşınmış, Hatay'a iç işlerinde bağımsız bir statü tanınmıştır. 1938'de Hatay Devleti kurulmuş, Hatay Meclisi 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararı almıştır. Hatay, Atatürk'ün ölümünden sonra Türkiye'ye katılmıştır.

Uluslararası kuruluşlar ve paktlar

• Türk-Sovyet Tarafsızlık ve Saldırmazlık Antlaşması (17 Aralık 1925).
• Briand-Kellogg Paktı'na katılım (1929): Savaşın bir politika aracı olarak reddi.
• Milletler Cemiyeti'ne üyelik: 18 Temmuz 1932'de davet üzerine.
• Balkan Antantı (9 Şubat 1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya; Balkan sınırlarının korunması amaçlanmıştır.
• Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan; Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda imzalanmıştır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Musul 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakılmıştır.
• Musul petrollerinden %10 pay 25 yıl süreyle verilecekti.
• Haliç Konferansı 1924'te Musul için toplanmıştır.
• Nüfus mübadelesi sözleşmesi 30 Ocak 1923'te imzalanmıştır.
• Etabli sorunu 1930 Ankara Antlaşması'yla çözülmüştür.
• Türkiye Milletler Cemiyeti'ne 18 Temmuz 1932'de üye olmuştur.
• Balkan Antantı 9 Şubat 1934'te imzalanmıştır.
• Montrö Boğazlar Sözleşmesi 20 Temmuz 1936'da imzalanmıştır.
• Montrö ile Boğazlar Komisyonu kaldırılmıştır.
• Sadabat Paktı 8 Temmuz 1937'de imzalanmıştır.
• Hatay Devleti 1938'de kurulmuştur.
• Hatay Meclisi 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararı almıştır.

Sınavda dikkat

• 1921 Ankara Antlaşması Fransa ile, 1926 Ankara Antlaşması İngiltere-Irak ile, 1930 Ankara Antlaşması Yunanistan ile imzalanmıştır.
• Balkan Antantı'na Bulgaristan ve Arnavutluk katılmamıştır.
• Sadabat Paktı Doğu, Balkan Antantı Batı sınırlarının güvenliğine yöneliktir.
• Hatay Atatürk'ün sağlığında değil, 1939'da katılmıştır.