Cemiyetler ve İşgaller

Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra İtilaf devletleri Anadolu'yu işgale başlamış; bu ortamda hem millî varlığa zararlı hem de yararlı cemiyetler kurulmuştur. İşgallere karşı ilk direniş bölgesel Kuvâ-yı Millîye birlikleriyle başlamıştır.

Millî varlığa zararlı cemiyetler

Azınlıkların kurduğu cemiyetler: Mavri Mira (Rumlar; Bizans'ı yeniden kurma, Megali İdea), Etnik-i Eterya (Yunanistan'ı büyütme), Pontus Rum Cemiyeti (Doğu Karadeniz'de Rum devleti), Taşnak ve Hınçak (Ermeni devleti), Alyans İsrailit ve Makabi (Yahudi cemiyetleri).

Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler: İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz himayesi), Wilson Prensipleri Cemiyeti (Amerikan mandası), Kürt Teali Cemiyeti (ayrılıkçı), Teali-i İslam Cemiyeti, Sulh ve Selamet-i Osmaniye ve Nigehban cemiyetleri. Bu cemiyetler kurtuluşun ancak büyük bir devletin himayesiyle mümkün olduğunu savunmuştur.

Millî varlığa yararlı cemiyetler

• Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk: Edirne merkezli; Trakya'nın Yunanistan'a verilmesini engellemeye çalışmıştır.
• İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye: İzmir ve çevresinin Yunanlılara verilmesine karşıdır.
• Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresi; Fransız ve Ermeni faaliyetlerine karşıdır.
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye: Erzurum merkezli; Erzurum Kongresi'ni toplamıştır.
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye: Pontus Rum faaliyetlerine karşıdır.
• Milli Kongre Cemiyeti: İstanbul'da kurulmuş, yayın yoluyla Türk haklarını savunmuştur.
• Reddi İlhak: İzmir'in işgalinden sonra işgali kabul etmeme ilkesiyle kurulmuştur.

Yararlı cemiyetler başlangıçta bölgesel çalışmış, ulusal bir birlik oluşturamamıştır; sonradan Sivas Kongresi'nde tek çatı altında birleştirilmiştir.

İşgaller

Mondros'tan sonraki ilk işgal İngilizlerin Musul'u işgalidir (Kasım 1918). İngilizler Antep, Maraş, Urfa'yı işgal etmiş, sonra bu bölgeleri Fransızlara bırakmıştır. Fransızlar Adana ve çevresini, İtalyanlar Antalya ve Konya çevresini işgal etmiştir. İtilaf donanması 13 Kasım 1918'de İstanbul önlerine gelmiş, İstanbul 16 Mart 1920'de resmen işgal edilmiştir. 15 Mayıs 1919'da Yunanlılar İzmir'i işgal etmiş; işgale karşı ilk kurşunu gazeteci Hasan Tahsin atmıştır. İzmir'in işgali, Kuvâ-yı Millîye'nin yaygınlaşmasında en etkili olaydır. İşgali inceleyen Amiral Bristol başkanlığındaki uluslararası heyet işgalin haksız olduğunu raporla belirtmiştir.

Kuvâ-yı Millîye

İşgallere karşı ilk silahlı direniş Dörtyol'da (Aralık 1918) Fransızlara karşı yapılmıştır. Kuvâ-yı Millîye birlikleri gönüllülerden oluşan, bölgesel ve düzensiz birliklerdir; düzenli ordunun kurulmasına kadar zaman kazandırmıştır. Sütçü İmam Maraş'ta, Şahin Bey Antep'te direnişin simge isimleri olmuştur.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Mondros'tan sonraki ilk işgal Musul'dur.
• İlk silahlı direniş Dörtyol'da Fransızlara karşı yapılmıştır.
• İzmir 15 Mayıs 1919'da Yunanlılarca işgal edilmiştir.
• İzmir işgaline karşı ilk kurşunu Hasan Tahsin atmıştır.
• İstanbul 16 Mart 1920'de resmen işgal edilmiştir.
• Mavri Mira Rumların kurduğu zararlı cemiyettir.
• Wilson Prensipleri Cemiyeti Amerikan mandasını savunmuştur.
• İngiliz Muhipleri Cemiyeti İngiliz himayesini savunmuştur.
• Erzurum Kongresi'ni Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti toplamıştır.
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk Pontus faaliyetlerine karşı kurulmuştur.
• Reddi İlhak İzmir'in işgalinden sonra kurulmuştur.
• Amiral Bristol Heyeti İzmir işgalinin haksız olduğunu bildirmiştir.

Sınavda dikkat

• Milli Kongre İstanbul'da kurulmuş yararlı bir cemiyettir; zararlılarla karıştırılmamalıdır.
• Antep, Maraş ve Urfa'yı önce İngilizler işgal etmiş, sonra Fransızlara bırakmıştır.
• Yararlı cemiyetler bölgesel çalışmış, Sivas'ta birleşmiştir.
• İstanbul'un fiilî işgali 1918, resmî işgali 16 Mart 1920'dir.