Devlet Biçimleri ve Hükümet Sistemleri

Devlet; belirli bir ülke üzerinde yaşayan insan topluluğunun, egemenlik (siyasi otorite) altında örgütlenmesiyle oluşan sürekli bir tüzel kişiliktir. Devlet biçimleri yapısına ve egemenliğin kaynağına göre; hükümet sistemleri ise yasama ile yürütme arasındaki ilişkiye göre sınıflandırılır.

Yapısına göre devletler

• Üniter (tekli) devlet: Tek anayasa, tek yasama organı, tek yargı düzeni ve tek vatandaşlık vardır. Yerinden yönetim kuruluşlarının varlığı üniter yapıyı bozmaz. Türkiye, Fransa üniter devlettir.
• Federal devlet: Yasama, yürütme ve yargı yetkileri merkez (federal) ile federe devletler arasında anayasayla paylaşılır. ABD, Almanya, Rusya, Hindistan örnektir.
• Konfederasyon: Bağımsız devletlerin bir uluslararası antlaşmayla kurduğu birliktir; üye devletler egemenliklerini korur ve ayrılma hakları vardır.

Egemenliğin kaynağına göre

Monarşide egemenlik tek kişiye aittir ve genellikle soya dayanır; mutlak, meşruti ve parlamenter monarşi türleri vardır. Oligarşide egemenlik küçük bir zümrenin, aristokraside soylu bir sınıfın, demokraside ise halkındır. Demokrasi doğrudan, temsili ve yarı doğrudan olabilir. Yarı doğrudan demokrasinin araçları halkoylaması (referandum), halk girişimi, halk vetosu ve azil (geri çağırma)dır.

Hükümet sistemleri

Kuvvetler ayrılığı ilkesini sistemli biçimde Montesquieu, 1748 tarihli Kanunların Ruhu eserinde ortaya koymuştur.

• Kuvvetler birliği sistemleri: Yasama ve yürütmenin tek organda toplandığı meclis hükümeti (İsviçre, Türkiye 1921) ile mutlak monarşi ve diktatörlük.
• Başkanlık sistemi (sert ayrılık): Yürütme tek başlıdır; başkan halkça seçilir, meclise karşı siyasi sorumlu değildir; meclisi feshedemez, meclis de başkanı güvensizlik oyuyla düşüremez. Başkanın veto yetkisi vardır. Örnek ABD (1787 Anayasası).
• Parlamenter sistem (yumuşak ayrılık): Yürütme iki başlıdır (sorumsuz devlet başkanı ve sorumlu hükümet). Devlet başkanının işlemleri karşı imza kuralına bağlıdır; hükümet meclise karşı siyasi sorumludur (güvensizlik oyu), yürütmenin ise meclisi fesih yetkisi vardır. Doğduğu yer İngiltere'dir.
• Yarı başkanlık sistemi: Halkça seçilen güçlü bir cumhurbaşkanı ile meclise karşı sorumlu bir hükümet birlikte bulunur. Örnek 1958 Anayasası ile V. Cumhuriyet Fransa'sı.

Türkiye'de hükümet sistemleri

1921 Teşkilat-ı Esasiye meclis hükümeti sistemini; 1924 Anayasası meclis hükümeti ile parlamenter sistem arasında karma bir sistemi; 1961 ve 1982 anayasaları parlamenter sistemi benimsedi. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen değişiklikle Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi getirildi ve sistem 24 Haziran 2018 seçimleriyle uygulamaya geçti. Bu sistemde yürütme tek başlıdır, Bakanlar Kurulu ve başbakanlık kaldırılmıştır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Devletin unsurları: ülke, insan topluluğu, egemenlik.
• Konfederasyon uluslararası antlaşmaya, federasyon anayasaya dayanır.
• Kuvvetler ayrılığının kuramcısı Montesquieu (Kanunların Ruhu, 1748).
• Toplum Sözleşmesi (1762) Rousseau, Leviathan (1651) Hobbes, Hükümdar Machiavelli eseridir.
• Başkanlık sisteminin tipik örneği ABD, parlamenter sistemin beşiği İngiltere'dir.
• Meclis hükümeti sisteminin bugünkü örneği İsviçredir.
• Yarı başkanlık sisteminin tipik örneği Fransa (1958).
• Karşı imza kuralı ve fesih yetkisi parlamenter sisteme özgüdür.
• Güvensizlik oyu yarı doğrudan demokrasi aracı değildir; parlamenter denetim aracıdır.
• Türkiye'de 1921 meclis hükümeti, 1924 karma, 1961-1982 parlamenter sistem.
• Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi 2017'de kabul edildi, 2018'de uygulamaya geçti.
• Türkiye anayasal olarak üniter bir devlettir.

Sınavda dikkat

• Yerinden yönetim kuruluşları, devleti federal yapmaz; yasama yetkisi paylaşılmadıkça devlet üniterdir.
• İsviçre'nin resmî adında konfederasyon geçse de yapı bakımından federal devlettir.
• Başkanlık sisteminde ne fesih ne güvensizlik oyu vardır; ikisi de parlamenter sistemin araçlarıdır.
• 1924 Anayasası saf parlamenter değil, karma sistem olarak nitelendirilir.