Duraklama ve Gerileme Dönemi

Duraklama Dönemi (1579-1699) Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümüyle başlar, Karlofça Antlaşmasıyla biter. Gerileme Dönemi (1699-1792) ise Karlofça'dan Yaş Antlaşması'na kadar sürer. Bu dönemlerde iç isyanlar, merkezî otoritenin zayıflaması ve Avrupa karşısında askerî üstünlüğün kaybedilmesi belirleyicidir.

Duraklama döneminde iç gelişmeler

Tımar sisteminin bozulması, iltizamın yaygınlaşması ve ekonomik sıkıntılar Celali İsyanlarını doğurmuş; bu isyanları sert yöntemlerle bastıran sadrazam Kuyucu Murat Paşadır. Yeniçerilerin isyanıyla II. Osman (Genç Osman) 1622'de öldürülmüştür; bu, bir Osmanlı padişahının isyancılarca öldürüldüğü ilk olaydır. IV. Murat sert önlemlerle otoriteyi sağlamış, Revan ve Bağdat'ı geri almıştır. Koçi Bey, IV. Murat'a sunduğu risalede devletin bozulma nedenlerini anlatmıştır. 1656'dan sonra Köprülüler dönemi başlamış, geniş yetkili sadrazamlarla geçici bir toparlanma yaşanmıştır.

Duraklama döneminde dış gelişmeler

• Zitvatorok (1606): Avusturya ile; Avusturya arşidükü protokolde Osmanlı padişahına eşit sayılmıştır.
• Nasuh Paşa (1611) ve Serav (1618): Safevilerle.
• Kasr-ı Şirin (1639): Safevilerle; bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde bu antlaşmayla çizilmiştir.
• Girit 1669'da Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde alınmıştır.
• Bucaş (1672): Lehistan ile; Podolya alınmış, Osmanlı batıda en geniş sınırlara ulaşmıştır.
• II. Viyana Kuşatması (1683): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa; başarısızlıkla sonuçlanmış, ardından Kutsal İttifak savaşları başlamıştır.
• Karlofça (1699): Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı; Macaristan'ın büyük bölümü Avusturya'ya bırakılmıştır.

Gerileme dönemi

Prut Antlaşması (1711): Baltacı Mehmet Paşa Rus ordusunu kuşatmış, Azak geri alınmıştır. Pasarofça (1718) ile Lale Devri başlamıştır. Lale Devri (1718-1730) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın sadrazamlığında barışçı bir dönemdir; İbrahim Müteferrika ilk Türk matbaasını kurmuş, basılan ilk kitap Vankulu Lügati olmuştur. Dönem Patrona Halil İsyanı (1730) ile sona ermiştir. Belgrad Antlaşması (1739) Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanmış, Belgrad geri alınmış; karşılığında Fransa'ya verilen kapitülasyonlar 1740'ta sürekli hâle getirilmiştir.

Küçük Kaynarca (1774) Rusya ile imzalanmış; Kırım bağımsız olmuş, Rusya Ortodoksları koruma bahanesi kazanmış ve Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemiştir. Rusya 1783'te Kırım'ı ilhak etmiştir. Ziştovi (1791) Avusturya ile, Yaş (1792) Rusya ile imzalanmış; Yaş ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edilmiştir.

Islahat girişimleri

Lale Devri'nde Avrupa'ya geçici elçiler gönderilmiş, Yalova'da kâğıt ve İstanbul'da kumaş üretimi yapılmıştır. Humbaracı Ahmet Paşa humbaracı ocağını düzenlemiş, Baron de Tott sürat topçularını kurmuş, Mühendishane-i Bahri-i Hümayun (1773) açılmıştır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Duraklama dönemi 1579'da başlar, Karlofça (1699) ile biter.
• Zitvatorok (1606) ile Avusturya Osmanlı'ya protokolde eşit sayıldı.
• Kasr-ı Şirin (1639) bugünkü İran sınırının temelidir.
• Bucaş (1672) ile batıda en geniş sınırlara ulaşıldı.
• II. Viyana Kuşatması 1683'te yapıldı.
• Karlofça (1699) ilk büyük toprak kaybıdır.
• Prut Antlaşması 1711'de Rusya ile imzalandı.
• Lale Devri Pasarofça ile başlar, Patrona Halil ile biter.
• İlk Türk matbaası İbrahim Müteferrika tarafından kuruldu.
• Belgrad Antlaşması (1739) Fransa'nın arabuluculuğuyla yapıldı.
• Kapitülasyonlar 1740'ta sürekli hâle getirildi.
• Küçük Kaynarca (1774) ile ilk kez savaş tazminatı ödendi.
• Rusya Kırım'ı 1783'te ilhak etti.
• Yaş Antlaşması 1792'de Rusya ile imzalandı.

Sınavda dikkat

• Karlofça Avusturya, Venedik ve Lehistan ile; Rusya ile ayrıca İstanbul Antlaşması (1700) imzalanmıştır.
• Küçük Kaynarca'da Kırım Rusya'ya bırakılmamış, bağımsız olmuştur.
• Ziştovi Avusturya, Yaş Rusya ile imzalanmıştır.
• Basılan ilk kitap Vankulu Lügati'dir; matbaa Lale Devri'nde kurulmuştur.