Harita Bilgisi ve Ölçek

Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün kuşbakışı görünümünün belirli bir oranda küçültülerek düzleme aktarılmasıdır. Küre biçimindeki Dünya düzleme aktarılırken mutlaka bir miktar bozulma olur; bu bozulmayı azaltmak için projeksiyon yöntemleri kullanılır. Sınavlarda ölçek hesabı, ölçek türleri, izohips yorumu ve projeksiyonlar sık sorulur.

Ölçek ve ölçek türleri

Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Kesir ölçek 1/500.000 biçiminde yazılır ve haritadaki 1 cm'nin gerçekte 500.000 cm (5 km) olduğunu gösterir. Çizgi (grafik) ölçek ise uzunlukları bir çizgi üzerinde bölümlerle gösterir; harita büyütülüp küçültüldüğünde çizgi ölçek de aynı oranda değiştiği için doğruluğunu korur.

• Paydası küçük ölçek = büyük ölçek: dar alan, çok ayrıntı, az bozulma (ör. 1/25.000 topoğrafik harita, kadastro, şehir planı).
• Paydası büyük ölçek = küçük ölçek: geniş alan, az ayrıntı, fazla bozulma (ör. 1/10.000.000 dünya haritası, atlaslar).
• Aynı alan farklı ölçekli iki haritada çizilirse büyük ölçekli harita daha büyük kâğıda çizilir.

Hesaplama kuralları

• Gerçek uzunluk = harita uzunluğu × ölçek paydası. 1/2.000.000 haritada 3 cm → 6.000.000 cm = 60 km.
• Birim dönüşümü: 1 km = 100.000 cm. Paydadan beş sıfır atılınca 1 cm'nin kaç km olduğu bulunur.
• Ölçek paydası 2 katına çıkarılırsa aynı uzunluk haritada yarıya iner; alan ise 4'te birine düşer (alan, ölçeğin karesiyle değişir).
• Eğim (%) = yükselti farkı ÷ yatay uzaklık × 100.

Yer şekillerinin gösterilmesi

• İzohips (eş yükselti eğrisi): Aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğrilerdir. Eğriler sıklaştıkça eğim artar, seyreldikçe azalır. Eğrilerin hiçbiri birbirini kesmez; ancak dik falezlerde üst üste binebilir. En içteki kapalı eğri tepeyi, içe doğru taralı kapalı eğri çukur (kapalı havza) alanını gösterir.
• Vadilerde eğriler yukarıya (akarsuyun geldiği yöne) doğru V yapar; sırtlarda eğrilerin dirseği alçak yöne bakar.
• Renklendirme: Fiziki haritalarda 0–200 m arası alçak alanlar yeşil, yükseldikçe sarı, turuncu ve kahverengi tonlar; denizler derinleştikçe koyulaşan mavi ile gösterilir.
• Tarama ve gölgelendirme: Eğimin fazla olduğu yerlerde taramalar sık ve kalın çizilir.

Eş değer eğrileri

İzoterm eş sıcaklık, izobar eş basınç, izohips eş yükselti, izobat eş derinlik, izohiyet eş yağış eğrisidir.

Projeksiyonlar

• Silindirik projeksiyon: Ekvator ve çevresini en az bozulmayla gösterir; kutuplara doğru alanlar büyür (ör. Mercator).
• Konik projeksiyon: Orta enlemlerdeki ülkeler için uygundur; Türkiye gibi orta kuşak ülkelerinin haritalarında tercih edilir.
• Düzlem (azimutal) projeksiyon: Kutup bölgelerini en doğru gösterir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Paydası küçük olan ölçek büyük ölçektir.
• 1/100.000 ölçekte 1 cm = 1 km.
• Ölçek paydası 2 katına çıkınca alan 4'te birine iner.
• Çizgi ölçek harita büyütülse de geçerliliğini korur.
• İzohipsler sıklaştıkça eğim artar.
• Eş derinlik eğrisi: izobat; eş yağış eğrisi: izohiyet.
• Orta enlemler için uygun projeksiyon: konik.
• Kutuplar için uygun projeksiyon: düzlem (azimutal).
• Ekvator çevresi için uygun projeksiyon: silindirik.
• Türkiye'nin resmî topoğrafik haritalarını üreten kurum: Harita Genel Müdürlüğü.
• Piri Reis dünya haritasını 1513'te çizmiştir; denizcilik eseri Kitab-ı Bahriye'dir.
• Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lügâti't-Türk'te bir dünya haritası bulunur.

Sınavda dikkat

• Büyük ölçek ile büyük payda aynı şey değildir; payda büyüdükçe ölçek küçülür.
• Uzunluk ölçek oranıyla, alan ise ölçek oranının karesiyle değişir.
• Kapalı eğrinin içinde ayrıca tarama varsa tepe değil çukurdur.
• Vadide izohipslerin V harfi akış yönünün tersine, yani yukarı bakar.