Hukukun Temel Kavramları

Hukuk, toplum hayatını düzenleyen ve uyulması devlet zoruyla (yaptırımla) güvence altına alınan kurallar bütünüdür. Sınavlarda hukukun diğer sosyal kurallardan farkı, hak ve kişi kavramları, ehliyet türleri ve hısımlık en sık sorulan başlıklardır.

Hukuk ve diğer sosyal kurallar

Toplumsal düzen kuralları din, ahlak, örf ve âdet, görgü ve hukuk kurallarıdır. Hepsi davranışa yön verir; ancak yalnız hukuk kuralının ihlali, devletin örgütlü gücüne dayanan maddi bir yaptırımla karşılanır. Din kurallarının yaptırımı uhrevi, ahlak kurallarının yaptırımı vicdani, görgü kurallarının yaptırımı ise toplumsal kınamadır.

Hukukun türleri

• Pozitif (müspet) hukuk: Belirli bir ülkede belirli bir dönemde yürürlükte olan yazılı ve yazısız kuralların tümü.
• Doğal (tabii) hukuk: İnsan aklına ve adalete dayanan, zamana ve yere göre değişmediği kabul edilen ideal hukuk.
• Objektif hukuk: Kurallar bütünü (ör. Türk Medeni Kanunu'nun hükümleri).
• Sübjektif hukuk (hak): Objektif hukukun kişiye tanıdığı yetki (ör. kiraya verenin kira bedelini isteme yetkisi).

Hak ve türleri

Mutlak haklar herkese karşı ileri sürülebilir (mülkiyet, kişilik hakları, fikri haklar). Nispi haklar yalnız belirli kişilere karşı ileri sürülür (alacak hakkı). Yenilik doğuran (inşai) haklar tek taraflı irade açıklamasıyla bir hukuki ilişkiyi kurar, değiştirir ya da sona erdirir: önalım (şufa), geri alım, alım, fesih, dönme ve iptal hakkı bunlara örnektir. Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar devredilemez ve mirasçılara geçmez.

Kişi, ehliyet ve kişiliğin sona ermesi

Kişilik, çocuğun tam ve sağ doğması koşuluyla ana rahmine düştüğü andan başlar ve ölümle sona erer. Hak ehliyeti her insanın hak ve borçlara sahip olabilmesidir; herkes için eşittir. Fiil ehliyeti ise kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmektir; şartları ayırt etme gücü, ergin olma ve kısıtlı olmamaktır. Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme kişiyi ergin kılar; 15 yaşını dolduran küçük kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkeme kararıyla ergin kılınabilir.

Fiil ehliyeti bakımından kişiler: tam ehliyetliler, sınırlı ehliyetliler (yasal danışman atananlar), sınırlı ehliyetsizler (ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlılar) ve tam ehliyetsizler (ayırt etme gücü olmayanlar) olarak ayrılır.

Ölümü kesin gösteren bir durum içinde kaybolan ve cesedi bulunamayan kişi için ölüm karinesi uygulanır. Ölüm tehlikesi içinde kaybolma hâlinde en az 1 yıl, uzun süreden beri haber alınamama hâlinde en az 5 yıl geçtikten sonra mahkemeden gaiplik kararı istenebilir.

Tüzel kişiler, yerleşim yeri ve hısımlık

Tüzel kişiler kişi topluluğu (dernek, şirket) ya da mal topluluğu (vakıf) biçiminde olur. Dernek en az yedi gerçek veya tüzel kişiyle kurulur. Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir; kimse aynı anda birden çok yerleşim yerine sahip olamaz (ticari ve sınai kuruluşlar hariç). Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri ana ve babasının yerleşim yeridir.

Hısımlık, kan hısımlığı ve kayın hısımlığı olarak ikiye ayrılır. Kan hısımlığında derece, aradaki doğum sayısıyla bulunur: kardeş ikinci, amca/teyze üçüncü, kuzen dördüncü derecedir. Eşlerden biri, diğerinin kan hısımlarıyla aynı derecede kayın hısımıdır; kayın hısımlığı evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmaz.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Hukuku diğer sosyal kurallardan ayıran özellik devlet gücüne dayanan yaptırımdır.
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu 1 Ocak 2002'de yürürlüğe girdi; ilk Medeni Kanun 1926'da İsviçre'den alındı.
• Hak ehliyeti için yalnız sağ doğmak yeterlidir; fiil ehliyeti için ayrıca ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamak gerekir.
• Erginlik yaşı 18; mahkeme kararıyla erginlikte alt sınır 15.
• Gaiplik süreleri: ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alınamamada 5 yıl.
• Vakıf bir mal topluluğu, dernek bir kişi topluluğudur.
• Dernek kurmak için en az 7 kişi gerekir.
• TMK md. 2: Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır; hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.
• TMK md. 3: Kanunun iyiniyete hukuki sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır (iyiniyet karinesi).
• TMK md. 6: Kanunda aksine hüküm yoksa taraflar, iddialarını dayandırdıkları olguları ispatla yükümlüdür.
• Önalım, geri alım ve fesih hakları yenilik doğuran haklardır.
• Kardeşler ikinci derece, kuzenler dördüncü derece kan hısımıdır.
• Kayın hısımlığı boşanmayla sona ermez.

Sınavda dikkat

• Ölüm karinesi ile gaiplik karıştırılmamalı: karinede ölüm kesin gibidir, gaiplikte yalnız ölüm olasılığı yüksektir ve mahkeme kararı gerekir.
• Mutlak hak herkese, nispi hak yalnız borçluya karşı ileri sürülür.
• Sınırlı ehliyetsizler (ayırt etme gücü olan küçük ve kısıtlılar) karşılıksız kazanmaya yönelik işlemleri tek başına yapabilir.
• Objektif hukuk kuralı, sübjektif hukuk o kuralın kişiye verdiği yetkidir.