I. Dünya Savaşı ve Mondros

I. Dünya Savaşı (1914-1918), sanayileşmiş Avrupa devletleri arasındaki ham madde, pazar ve sömürge rekabetinin bir sonucudur. Osmanlı Devleti bu savaşa İttifak devletleri yanında katılmış, savaşın sonunda Mondros Ateşkes Antlaşmasını imzalamıştır.

Savaşın nedenleri ve bloklar

Sömürgecilik yarışı, milliyetçilik akımı, Almanya'nın hızlı sanayileşmesi, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ve Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasındaki gerginlik başlıca nedenlerdir. Savaşın görünürdeki nedeni, Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da bir Sırp milliyetçi tarafından öldürülmesidir. İtilaf devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya (sonradan İtalya, ABD vb.). İttifak devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan (sonradan Osmanlı ve Bulgaristan). İtalya önce İttifak grubundayken 1915'te İtilaf tarafına geçmiştir.

Osmanlı'nın savaşa girişi

Osmanlı, 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzalamıştır. İngilizlerden kaçan Alman gemileri Goeben ve Breslau satın alınmış gibi gösterilerek Yavuz ve Midilli adlarını almış, bu gemilerin Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı fiilen savaşa girmiştir. İttihatçılar savaşla kaybedilen toprakları geri almayı ve kapitülasyonlardan kurtulmayı ummuştur.

Osmanlı'nın savaştığı cepheler

• Kafkas Cephesi: Enver Paşa'nın Sarıkamış harekâtı ağır kayıpla sonuçlanmıştır. Rusya'daki ihtilal sonrası Brest-Litovsk Antlaşması (1918) ile Kars, Ardahan ve Batum geri alınmıştır.
• Kanal Cephesi: Cemal Paşa, İngilizlerin Süveyş Kanalı'nı kullanmasını engellemek için iki sefer düzenlemiş, başarılı olamamıştır.
• Çanakkale Cephesi: 18 Mart 1915 deniz harekâtı ve ardından kara savaşları kazanılmıştır. Mustafa Kemal Anafartalar ve Conkbayırı'nda öne çıkmıştır.
• Irak Cephesi: Kut'ül-Amare'de İngiliz kuvvetleri teslim alınmış (1916), ancak Bağdat 1917'de kaybedilmiştir.
• Hicaz-Yemen Cephesi: Fahrettin Paşa Medine'yi uzun süre savunmuştur.
• Galiçya, Romanya ve Makedonya, Osmanlı'nın müttefiklerine yardım için asker gönderdiği cephelerdir.

Gizli antlaşmalar ve savaşın sonu

İtilaf devletleri Osmanlı topraklarını paylaşmak için İstanbul (Boğazlar) Antlaşması (1915), Londra Antlaşması (1915), Sykes-Picot (1916) ve St. Jean de Maurienne (1917) antlaşmalarını yapmıştır. Rusya'daki Bolşevik İhtilali (1917) üzerine gizli antlaşmalar açıklanmıştır. ABD 1917'de savaşa girmiş, Başkan Wilson 14 maddelik ilkelerini yayımlamıştır. Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi Osmanlı ile Almanya arasındaki kara bağlantısını kesmiştir.

Mondros Ateşkes Antlaşması

30 Ekim 1918'de Limni Adası'ndaki Mondros Limanı'nda, Agamemnon zırhlısında imzalanmıştır. Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey imzalamıştır. Antlaşma ile Osmanlı Devleti fiilen sona ermiştir. En ağır hükümleri: 7. madde ile İtilaf devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti; 24. madde ile Vilayat-ı Sittede (altı Doğu vilayeti) karışıklık çıkarsa buraları işgal edebileceklerdi. Ordu terhis edilecek, Boğazlar açılacak, haberleşme ve demiryolları İtilaf denetimine geçecekti.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Saraybosna suikastı 28 Haziran 1914'te gerçekleşti.
• Osmanlı ile Almanya arasındaki gizli ittifak 2 Ağustos 1914'te imzalandı.
• Goeben ve Breslau, Yavuz ve Midilli adlarını aldı.
• Çanakkale deniz zaferi 18 Mart 1915'tir.
• Kut'ül-Amare zaferi Irak Cephesi'nde kazanıldı.
• Medine'yi Fahrettin Paşa savundu.
• Sykes-Picot Antlaşması 1916'da İngiltere ile Fransa arasında yapıldı.
• ABD 1917'de savaşa girdi.
• Brest-Litovsk Antlaşması 1918'de Rusya ile imzalandı.
• Mondros 30 Ekim 1918'de imzalandı.
• Mondros'u Osmanlı adına Rauf Bey imzaladı.
• Mondros'un 7. maddesi stratejik noktaların işgaline izin verir.
• 24. madde altı Doğu vilayetiyle ilgilidir.

Sınavda dikkat

• Osmanlı'nın kazandığı cepheler Çanakkale ve (geçici olarak) Kut'ül-Amare'dir; Kafkas ve Kanal'da başarısız olunmuştur.
• Galiçya, Romanya ve Makedonya müttefiklere yardım cepheleridir.
• İtalya savaşa İtilaf tarafında katılmıştır.
• Mondros ateşkes antlaşmasıdır; barış antlaşması Sevr'dir.