I. TBMM Dönemi

İstanbul'un resmen işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclis toplanması çağrısında bulunmuştur. 23 Nisan 1920'de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millî Mücadele'yi yöneten ve yeni devleti kuran meclistir.

TBMM'nin açılışı ve özellikleri

Meclis 23 Nisan 1920'de açılmış, başkanlığına Mustafa Kemal seçilmiştir. I. TBMM güçler birliği ilkesini benimsemiş; yasama, yürütme ve yargı yetkisini kendinde toplamıştır. Bu sisteme meclis hükümeti sistemi denir. Bakanlar meclis üyeleri arasından tek tek seçilmiş, İcra Vekilleri Heyeti 3 Mayıs 1920'de oluşturulmuştur. Meclis olağanüstü yetkilere sahip, ihtilalci ve kurucu bir nitelik taşımıştır.

İlk kanunlar ve kurumlar

• TBMM'nin çıkardığı ilk kanun Ağnam (küçükbaş hayvan) Vergisi Kanunudur; ekonomik ihtiyaçları karşılamaya yöneliktir.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): Meclisin otoritesini sarsanlara karşı çıkarılmıştır.
• İstiklal Mahkemeleri (Eylül 1920): İlk olarak firari askerlerle ilgili kanun çerçevesinde kurulmuş, yargı yetkisini TBMM adına kullanmıştır.
• Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (20 Ocak 1921): TBMM'nin ilk anayasasıdır.
• İstiklal Marşı: Mehmet Akif'in şiiri 12 Mart 1921'de millî marş olarak kabul edilmiştir.

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921)

Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilk kez anayasal düzeyde belirtilmiştir. Güçler birliği ve meclis hükümeti sistemi benimsenmiş, yerinden yönetim (vilayetlere geniş yetki) öngörülmüştür. Kanun saltanat ve halifelikten söz etmemiş, devletin dinine dair bir madde içermemiş ve Kanun-i Esasi'yi yürürlükten kaldırmamıştır; uyuşmayan hükümlerde Teşkilat-ı Esasiye uygulanmıştır. Devletin adı Türkiye Devleti, yönetimi Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti olarak geçmiştir.

TBMM'ye karşı ayaklanmalar

İstanbul Hükümeti'nin kışkırtmaları, İtilaf propagandası ve otorite boşluğu nedeniyle ayaklanmalar çıkmıştır. Şeyhülislam Dürrizade Abdullah'ın Kuvâ-yı Millîye aleyhine verdiği fetvaya karşı Ankara Müftüsü Rifat Börekçi ve Anadolu müftüleri karşı fetva yayımlamıştır. İstanbul Hükümeti Kuva-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu)nu kurmuştur. Önemli ayaklanmalar: Anzavur, Bozkır, Düzce, Yozgat (Çapanoğulları), Konya (Delibaş Mehmet), Koçgiri ve Çerkez Ethem ayaklanmaları. Ayaklanmalar düzenli ordunun kurulması gereğini ortaya koymuş, Batı Cephesi'nde Yunan ilerleyişini kolaylaştırmıştır.

Olağanüstü yetkiler

Kütahya-Eskişehir yenilgisi üzerine 5 Ağustos 1921'de çıkarılan Başkomutanlık Kanunu ile meclisin yetkileri üç aylığına Mustafa Kemal'e verilmiştir. Mustafa Kemal, ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için Tekâlif-i Millîye Emirlerini yayımlamıştır. Sakarya zaferinden sonra TBMM Mustafa Kemal'e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı vermiştir (19 Eylül 1921).

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• TBMM 23 Nisan 1920'de açılmıştır.
• I. TBMM güçler birliği ilkesini benimsemiştir.
• İcra Vekilleri Heyeti 3 Mayıs 1920'de kurulmuştur.
• TBMM'nin ilk kanunu Ağnam Vergisi Kanunu'dur.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu 29 Nisan 1920'de çıkarılmıştır.
• Teşkilat-ı Esasiye 20 Ocak 1921'de kabul edilmiştir.
• İstiklal Marşı 12 Mart 1921'de kabul edilmiştir.
• Başkomutanlık Kanunu 5 Ağustos 1921'de çıkarılmıştır.
• Tekâlif-i Millîye Emirleri Sakarya öncesinde yayımlanmıştır.
• Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı 19 Eylül 1921'de verilmiştir.
• Karşı fetvayı Ankara Müftüsü Rifat Börekçi yayımlamıştır.
• Kuva-yı İnzibatiye İstanbul Hükümeti tarafından kurulmuştur.

Sınavda dikkat

• Teşkilat-ı Esasiye'de laiklik ilkesi ve devlet dini maddesi yoktur; Kanun-i Esasi de kaldırılmamıştır.
• Başkomutanlık yetkisi süreli (üç ay) verilmiş, sonra uzatılmıştır.
• İstiklal Mahkemeleri yargı yetkisini TBMM adına kullanmıştır; güçler birliğinin örneğidir.
• Gazi unvanı Sakarya, Başkomutanlık Kanunu ise Sakarya öncesi Kütahya-Eskişehir yenilgisiyle ilgilidir.