İdare Hukuku ve İdari Yapı

İdare hukuku, idarenin kuruluşunu, işleyişini, kişilerle ilişkilerini ve yargısal denetimini düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Bu dalda idare, kamu yararı amacıyla kamu gücü ayrıcalıklarına sahiptir; buna karşılık hukuka bağlılık ve yargısal denetim ilkeleriyle sınırlanır.

Anayasal temeller

• Md. 123: İdare, kuruluş ve görevleri bakımından bir bütündür ve kanunla düzenlenir. Kuruluşu merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Kamu tüzel kişiliği ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.
• Md. 124: Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve CBK'lerin uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir.
• Md. 125: İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. Yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır; yerindelik denetimi yapılamaz, idari işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez. Dava süresi yazılı bildirim tarihinden başlar. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.
• Md. 128: Kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür.
• Md. 129: Kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ancak idare aleyhine açılabilir.

İdari işlem

İdari işlem, idarenin kamu gücüne dayanarak tek yanlı iradesiyle hukuk düzeninde değişiklik yapan işlemidir. Özellikleri: tek yanlılık, icrailik (kesinlik), hukuka uygunluk karinesi ve re'sen icra. Unsurları yetki, şekil, sebep, konu ve maksattır. Maksat unsurunda sakatlık, işlemin kamu yararı dışında bir amaçla yapılmasıdır (yetki saptırması). Düzenleyici işlemler genel ve soyut (yönetmelik), birel işlemler kişiye özgüdür (atama).

Hiyerarşi ve idari vesayet

Hiyerarşi, merkezi idare içinde üstün asta karşı sahip olduğu yetkidir; kanunla ayrıca öngörülmesine gerek yoktur, hem hukukilik hem yerindelik denetimini kapsar, üst astın işlemini kaldırabilir veya değiştirebilir. İdari vesayet, merkezi idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki denetimidir; istisnaidir, ancak kanunda öngörülen hâllerde kullanılır ve kural olarak denetlenen işlemi değiştirme yetkisi vermez.

İdari yargı ve sorumluluk

İdari yargı; Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinden oluşur. Dava türleri: iptal davası (menfaati ihlal edilenler; işlemin unsurlarından birinde hukuka aykırılık) ve tam yargı davası (kişisel hakkı doğrudan ihlal edilenlerin tazminat davası). Dava açma süresi Danıştay ve idare mahkemelerinde 60 gün, vergi mahkemelerinde 30 gündür. Yürütmenin durdurulması için telafisi güç veya imkânsız zarar ile açık hukuka aykırılık şartları birlikte aranır.

İdarenin sorumluluğu kusur (hizmet kusuru) esasına ya da kusursuz sorumluluk esasına (risk ilkesi, fedakârlığın denkleştirilmesi, sosyal risk) dayanır. Terör olaylarından doğan zararların idarenin kusuru olmaksızın karşılanması sosyal risk ilkesine örnektir.

Kamu hizmeti ilkeleri

Kamu hizmeti süreklilik, eşitlik, değişkenlik (uyum) ve tarafsızlık ilkelerine bağlıdır. Kâr amacı kamu hizmetinin ilkesi değildir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Kamu tüzel kişiliği ancak kanun veya CBK ile kurulur (md. 123).
• Yargı, idari işlemlerde yerindelik denetimi yapamaz (md. 125).
• Dava süresi yazılı bildirim tarihinden başlar.
• Kamu görevlisinin kusurundan doğan tazminat davası idareye karşı açılır; idare görevliye rücu eder.
• İdari işlemin unsurları: yetki, şekil, sebep, konu, maksat.
• Yetki saptırması maksat unsurundaki sakatlıktır.
• İdari dava süresi 60 gün, vergi davalarında 30 gün.
• Tam yargı davası kişisel hakkı doğrudan ihlal edilenlerce açılır.
• Hiyerarşi yerindelik denetimini de kapsar; vesayet kanunla sınırlıdır.
• Terör zararlarının kusursuz karşılanması sosyal risk ilkesidir.

Sınavda dikkat

• İptal davasında "menfaat ihlali", tam yargı davasında "hak ihlali" aranır.
• Vesayet makamı denetlediği işlemi kural olarak değiştiremez; onaylar veya onaylamaz.
• Yürütmenin durdurulmasında iki şart birlikte aranır; biri yeterli değildir.