Osmanlı Kültür ve Medeniyeti

Osmanlı Devleti; Türk, İslam ve kısmen Bizans geleneklerini birleştirerek kendine özgü bir yönetim, toprak, ordu ve kültür düzeni kurmuştur. Sınavda kurumların görevleri, sistemlerin işleyişi ve sanatçı-eser eşleştirmeleri sık sorulur.

Merkez teşkilatı ve Divan-ı Hümayun

Devlet işleri Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü. Fatih döneminden itibaren divana padişah yerine sadrazam başkanlık etmiştir. Divan üyeleri: vezir-i azam (padişahın mutlak vekili), kazasker (adalet ve eğitim; kadı ve müderris atamaları), defterdar (maliye), nişancı (tuğra çekme, tapu-tahrir kayıtları, yazışmalar), kaptan-ı derya (donanma), yeniçeri ağası (vezir ise katılırdı). Şeyhülislam fetva verirdi; divanın asıl üyesi değil, gerektiğinde katılan bir danışmandır.

Veraset sistemi

Kuruluşta ülke hanedanın ortak malıdır. I. Murat döneminde ülkenin padişah ve oğullarına ait olduğu kabul edilmiş, Fatih kanunnamesi kardeş katlini düzenlemiştir. I. Ahmet'ten sonra hanedanın en yaşlı ve akıllı üyesinin tahta geçtiği ekber ve erşed sistemine geçilmiştir. Şehzadeler önce sancaklara gönderilirken (sancağa çıkma) bu uygulama kaldırılmış, kafes usulüne geçilmiştir.

Toprak düzeni: Tımar sistemi

Miri arazilerin vergi geliri, karşılığında cebelü (atlı asker) yetiştirme şartıyla dirlik olarak dağıtılırdı. Dirlikler yıllık gelirine göre has (100.000 akçe üzeri), zeamet (20.000-100.000) ve tımar (3.000-20.000) olarak ayrılırdı. Sistemle hazineden para çıkmadan büyük bir atlı ordu beslenmiş, üretim sürmüş ve taşrada güvenlik sağlanmıştır.

Ordu

Kapıkulu ordusu (yeniçeri, sipahi, cebeci, topçu vb.) maaşlı ve sürekli askerlerdir; devşirme yoluyla yetiştirilirdi. Eyalet askerleri tımarlı sipahilerden oluşur. Saray okulu Enderun, devlet adamı yetiştirirdi. Acemi Oğlanlar Ocağı yeniçeri ocağına asker hazırlardı.

Toplum ve ekonomi

Toplum yönetenler (askerî) ve yönetilenler (reaya) olarak ayrılırdı. Gayrimüslimler millet sistemi içinde dinî ve kültürel özerkliğe sahipti. Esnaf ve sanatkârlar lonca teşkilatında örgütlenmişti. Sosyal hizmetlerin büyük bölümü vakıflar tarafından karşılanırdı. Vergilerin peşin toplanması için iltizam uygulaması kullanılmış, 1695'te ömür boyu süren malikane sistemine geçilmiştir.

Bilim, eğitim ve sanat

Fatih'in kurduğu Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri yükseköğretimin merkezleridir. Ali Kuşçu astronomi ve matematik, Takiyüddin İstanbul'da kurduğu rasathane, Piri Reis Kitab-ı Bahriye ve dünya haritası, Katip Çelebi Cihannüma ve Keşfü'z-Zünun, Evliya Çelebi Seyahatname ile tanınır. Mimar Sinan; Şehzade Camii'ni çıraklık, Süleymaniye'yi kalfalık, Edirne'deki Selimiye'yi ustalık eseri olarak nitelendirmiştir. Matrakçı Nasuh minyatür ve topografik resimleriyle bilinir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Divan-ı Hümayun'a Fatih'ten itibaren sadrazam başkanlık etmiştir.
• Nişancı tuğra çeker ve tapu-tahrir kayıtlarını tutar.
• Kazasker kadı ve müderris atamalarından sorumludur.
• Defterdar maliyeden sorumludur.
• Ekber ve erşed sistemi I. Ahmet'ten sonra uygulanmıştır.
• Has, zeamet ve tımar gelir büyüklüğüne göre ayrılır.
• Tımar sistemi miri arazide uygulanır.
• Malikane sistemi 1695'te uygulanmaya başlamıştır.
• Sahn-ı Seman medreselerini Fatih kurmuştur.
• Kitab-ı Bahriye Piri Reis'in eseridir.
• Cihannüma ve Keşfü'z-Zünun Katip Çelebi'ye aittir.
• Selimiye Camii Mimar Sinan'ın ustalık eseridir.
• Takiyüddin'in rasathanesi İstanbul'da kurulmuştur.

Sınavda dikkat

• Şeyhülislam divanın sürekli üyesi değildir; gerektiğinde fetva verir.
• Süleymaniye kalfalık, Selimiye ustalık eseridir; sık karıştırılır.
• Tımarda mülkiyet devlette kalır; yalnız vergi geliri bırakılır.
• İltizam kısa süreli, malikane ömür boyu vergi toplama hakkıdır.