Ovalar ve Platolar

Ova ve plato kavramları yükseltiyle değil, çevreye göre konum ve yarılma derecesi ile tanımlanır. Ova, çevresine göre alçakta kalan, düz ya da hafif eğimli, genellikle akarsu alüvyonlarıyla örtülü geniş düzlüktür. Plato ise akarsularca derin vadilerle yarılmış, çevresine göre yüksekte kalan geniş düzlüktür. Bu nedenle Erzurum Ovası 1.800 m'nin üzerinde olsa da ova, Çatalca-Kocaeli Platosu ise 200 m dolayında olsa da platodur.

Ovaların oluşumu

• Tektonik (çöküntü) ovaları: Kırılma ile çöken alanların alüvyonla dolmasıyla oluşur. Ege'deki grabenler (Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes), Bursa, İnegöl, Adapazarı, Erzurum, Muş, Malatya, Elazığ ovaları.
• Delta ovaları: Akarsuların taşıdığı alüvyonların gelgit genliği az, kıyısı sığ denizlerde birikmesiyle oluşur. Çukurova (Seyhan–Ceyhan), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Silifke (Göksu), Menemen (Gediz).
• Karstik ovalar (polye): Kalkerli arazide erime çukurlarının genişleyip birleşmesiyle oluşur; tabanında düden bulunabilir. Elmalı, Muğla, Acıpayam, Tefenni, Kestel; en yaygın olduğu yer Akdeniz Bölgesi, özellikle Teke yöresidir.
• Kapalı havza (eski göl tabanı) ovaları: Kurumuş göllerin tabanında oluşur. Türkiye'nin en geniş ovası olan Konya Ovası bu türdendir.

Önemli ovalar ve ekonomik önemi

Ovalar tarımın, nüfusun ve ulaşımın yoğunlaştığı yerlerdir. Çukurova pamuk, turunçgil ve mısır; Harran Ovası GAP sulamalarıyla pamuk; Ege grabenleri incir, üzüm, zeytin ve pamuk; Bafra ile Çarşamba tütün, çeltik ve sebze; Konya Ovası tahıl ve şeker pancarı ile öne çıkar. Doğu Anadolu'daki yüksek ovalarda kış uzun olduğundan hayvancılık ön plandadır; ancak alçakta kalan Iğdır Ovası, uzun ve sıcak yazı sayesinde pamuk yetiştirilebilen bir mikroklima alanıdır.

Platoların oluşumu

• Tabaka düzlüğü platoları: Yatay tabakaların akarsularca yarılmasıyla oluşur: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzunyayla, Gaziantep ve Şanlıurfa platoları.
• Lav platoları: Akıcı lavların geniş alanları örtmesiyle oluşur: Erzurum-Kars ve Ardahan platoları.
• Karstik platolar: Kalkerli arazide gelişir: Teke ve Taşeli platoları.
• Aşınım platoları: Uzun süre aşınarak alçalmış yüzeylerin (peneplen) yeniden yükselmesiyle oluşur: Çatalca-Kocaeli Platosu.

Platoların ekonomik kullanımı

İç Anadolu platolarında tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık yaygındır. Erzurum-Kars ve Ardahan platolarında yaz yağışları gür çayırları besler; bu yüzden büyükbaş hayvancılık gelişmiştir. Teke ve Taşeli'de toprak örtüsü ince, su yüzeyde tutunamadığından nüfus seyrektir; keçi yetiştiriciliği ve ormancılık önemlidir. Gaziantep ve Şanlıurfa platolarında Antep fıstığı ve tahıl yetiştirilir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Türkiye'nin yüzölçümü en geniş ovası Konya Ovasıdır.
• En geniş delta ovası Çukurovadır (Seyhan ve Ceyhan).
• Bafra Ovası Kızılırmak, Çarşamba Ovası Yeşilırmak, Silifke Ovası Göksu deltasıdır.
• Ege'deki ovalar kıyıya dik uzanan grabenlerdir; deniz etkisini iç kesimlere taşır.
• Polyeler en çok Akdeniz Bölgesinde (Teke yöresi) görülür.
• Elmalı, Muğla, Acıpayam ve Tefenni ovaları karstik ovalardır.
• Erzurum-Kars ve Ardahan platoları lav platosudur.
• Haymana, Cihanbeyli ve Obruk platoları tabaka düzlüğü platolarıdır.
• Teke ve Taşeli platoları karstik platolardır.
• Çatalca-Kocaeli Platosu bir aşınım platosudur.
• Harran Ovası GAP sulamalarıyla pamuk üretiminin merkezlerinden biri olmuştur.
• Iğdır Ovası, Doğu Anadolu'da pamuk yetiştirilebilen alçak bir ovadır.

Sınavda dikkat

• Ova ya da plato olmayı yükselti değil, çevreye göre konum ve yarılma belirler.
• Konya Ovası delta değil, kapalı havzadaki eski göl tabanıdır.
• Gaziantep Platosu lav platosu değil, tabaka düzlüğü platosudur.
• Muş ve Erzurum ovaları tektonik; Elmalı ve Muğla ovaları karstiktir.