Sanayi

Sanayi, ham maddelerin işlenerek daha değerli ürünlere dönüştürülmesidir. Türkiye'de sanayileşme Cumhuriyet'in ilk yıllarında devlet öncülüğünde başlamış; 1933'te uygulamaya konan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile Sümerbank ve Etibank gibi kuruluşlar eliyle fabrikalar açılmıştır. 1980 sonrasında dışa açılma ve özel sektörün büyümesiyle sanayi ihracata yönelmiştir.

Sanayinin kuruluş yerini etkileyen etkenler

• Ham madde: Çabuk bozulan ya da ağırlık kaybeden ham maddeyi işleyen tesisler ham maddeye yakın kurulur: şeker, çay, süt, çimento, konserve fabrikaları.
• Enerji: Demir–çelik ve alüminyum gibi çok enerji kullanan tesisler enerji kaynağına yakınlık ister.
• Pazar: Ürünü çabuk tüketilen ya da taşınması zor olan sanayiler büyük şehirlere yakın kurulur.
• Ulaşım ve liman: İthal ham madde kullanan tesisler limanlara yakın kurulur (İsdemir, Aliağa'daki rafineriler).
• Sermaye, iş gücü, teşvikler ve devlet politikaları da belirleyicidir.

Başlıca sanayi kolları

• Demir–çelik: İlk entegre tesis Karabük (temeli 1937), sonra Ereğli (Erdemir) ve İskenderun (İsdemir). Karabük ve Ereğli Zonguldak taş kömürüne yakınlık; İsdemir liman ve Divriği–Hekimhan demirine yakınlık nedeniyle seçilmiştir.
• Petrol rafinerileri: İlk rafineri Batman'dadır; diğerleri İzmit (Tüpraş), İzmir Aliağa ve Kırıkkale'dir. Aliağa'da ayrıca STAR Rafinerisi (2018) bulunur.
• Otomotiv: Bursa ve Kocaeli başta olmak üzere Sakarya'da yoğunlaşır. Yerli elektrikli otomobil Togg, Bursa Gemlik'teki tesiste üretilir (seri üretim 2022 sonunda başladı).
• Şeker: İlk şeker fabrikaları 1926'da Uşak ve Alpullu'da (Kırklareli) kuruldu; günümüzde fabrikalar pancar alanlarının yakınındadır.
• Dokuma–hazır giyim: İstanbul, Bursa, Denizli, Gaziantep, Kahramanmaraş, Kayseri; Gaziantep makine halısında öndedir.
• Gemi inşa: İstanbul Tuzla ve Yalova Altınova. Kâğıt: İlk büyük kâğıt fabrikası İzmit'teki SEKA'dır.
• Savunma sanayi: Ankara, İstanbul, Kocaeli ve Eskişehir'de yoğunlaşır; insansız hava araçları ve zırhlı araçlar ihracatta öne çıkar.

Sanayinin dağılışı

Sanayi en çok Marmara Bölgesinde, İstanbul–Kocaeli–Bursa–Sakarya hattında yoğunlaşır; sermaye, nitelikli iş gücü, pazar, liman ve ulaşım olanakları bir aradadır. Ankara, İzmir, Konya, Kayseri, Gaziantep, Denizli ve Manisa diğer önemli merkezlerdir. Organize sanayi bölgeleri (OSB) altyapı maliyetini düşürmek için kurulur; ilk OSB Bursa'dadır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1933'te uygulamaya kondu.
• İlk entegre demir–çelik fabrikası Karabük'tür.
• Erdemir Zonguldak Ereğli'de, İsdemir Hatay İskenderun'dadır.
• İlk şeker fabrikaları 1926'da Uşak ve Alpullu'da kuruldu.
• İlk petrol rafinerisi Batman'dadır.
• STAR Rafinerisi İzmir Aliağa'dadır.
• Togg, Bursa Gemlik'te üretilir.
• İlk organize sanayi bölgesi Bursa'da kurulmuştur.
• Gemi inşa sanayi Tuzla ve Yalova'da yoğunlaşır.
• İlk büyük kâğıt fabrikası İzmit SEKA'dır.
• Gaziantep makine halısı üretiminde öndedir.
• Sanayinin en yoğun olduğu bölge Marmara'dır.

Sınavda dikkat

• Şeker, çay ve süt fabrikaları ham maddeye; ithal ham madde kullananlar limana yakın kurulur.
• Karabük ve Ereğli kömüre, İskenderun limana yakınlıkla seçilmiştir.
• İlk rafineri İzmit değil, Batman'dır.
• Sanayi planları 1930'larda devletçilik ilkesiyle başlamıştır.