Siyasi İnkılaplar

Siyasi inkılaplar, millî egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin kurumsal temellerini oluşturmuştur. Saltanatın kaldırılmasından laikliğin anayasaya girmesine kadar uzanan bu süreç, Osmanlı'nın teokratik-monarşik yapısından cumhuriyete geçişi ifade eder.

Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922)

Lozan Konferansı'na İtilaf devletlerinin hem İstanbul Hükümeti'ni hem TBMM'yi çağırması ikiliği gidermeyi zorunlu kılmıştır. TBMM 1 Kasım 1922'de saltanatı halifelikten ayırarak kaldırmıştır. Son padişah VI. Mehmet Vahdettin 17 Kasım 1922'de İngiliz Malaya zırhlısıyla İstanbul'dan ayrılmış, TBMM Abdülmecit Efendi'yi halife seçmiştir. Bu inkılapla Osmanlı Devleti hukuken sona ermiştir.

Ankara'nın başkent olması ve Cumhuriyet'in ilanı

13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edilmiştir. 29 Ekim 1923'te Teşkilat-ı Esasiye'de değişiklik yapılarak Cumhuriyet ilan edilmiş; ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, ilk başbakan İsmet Paşa olmuştur. Cumhuriyet'in ilanıyla devletin rejim sorunu çözülmüş, meclis hükümeti sisteminin yol açtığı hükümet bunalımı sona ermiştir.

Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924)

Aynı gün çıkarılan kanunlarla halifelik kaldırılmış, Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarılmıştır. Yine aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiş, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti ile Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti kaldırılmıştır. Yerlerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı kurulmuştur.

1924 Anayasası

20 Nisan 1924'te kabul edilmiştir. Egemenlik millete aittir; yasama ve yürütme mecliste toplanmış, yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullanılır. Yargı bağımsız mahkemelere verilmiştir. Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmasıyla 1934'te, laikliğin eklenmesiyle 1937'de değiştirilmiştir. 1928'de Devletin dini İslamdır ibaresi anayasadan çıkarılmıştır.

Çok partili hayat denemeleri

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924): Kâzım Karabekir başkanlığında kurulan ilk muhalefet partisidir. Şeyh Sait İsyanı (1925) üzerine çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu sonrasında 1925'te kapatılmıştır.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930): Mustafa Kemal'in isteğiyle Ali Fethi Okyar tarafından kurulmuş, aynı yıl kendini feshetmiştir. Ardından Menemen Olayı (Aralık 1930) yaşanmış, Kubilay şehit edilmiştir.

Kadınlara siyasi haklar

Kadınlar 1930'da belediye seçimlerinde, 1933'te muhtarlık seçimlerinde, 5 Aralık 1934'te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazanmıştır. Türkiye bu hakkı birçok Avrupa ülkesinden önce tanımıştır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştır.
• Son halife Abdülmecit Efendi'dir.
• Ankara 13 Ekim 1923'te başkent olmuştur.
• Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir.
• İlk başbakan İsmet Paşa'dır.
• Halifelik 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır.
• Tevhid-i Tedrisat halifelikle aynı gün kabul edilmiştir.
• 1924 Anayasası 20 Nisan 1924'te kabul edilmiştir.
• İlk muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'dır.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı Ali Fethi Okyar kurmuştur.
• Devletin dini İslamdır ibaresi 1928'de çıkarılmıştır.
• Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 5 Aralık 1934'te almıştır.
• Laiklik 1937'de anayasaya girmiştir.

Sınavda dikkat

• Saltanatın kaldırılması Osmanlı'yı hukuken sona erdirmiş; halifelik iki yıl daha sürmüştür.
• Tevhid-i Tedrisat, Şer'iye ve Evkaf'ın kaldırılması ve halifeliğin kaldırılması aynı gündür (3 Mart 1924).
• Terakkiperver kapatılmış, Serbest Cumhuriyet kendini feshetmiştir.
• Kadın hakları sırası: belediye (1930) - muhtarlık (1933) - milletvekilliği (1934).