Türk Anayasa Tarihi

Türk anayasa tarihi, padişahın yetkilerini sınırlayan belgelerle başlar; 1876'da ilk yazılı anayasaya, Cumhuriyetle birlikte 1921, 1924, 1961 ve 1982 anayasalarına ulaşır. Sınavda belgelerin kronolojisi, her anayasanın getirdiği yenilikler ve önemli değişiklik yılları sorulur.

Anayasacılık öncesi belgeler

• Sened-i İttifak (1808): II. Mahmut ile ayanlar arasında imzalandı; padişahın yetkisini ilk kez sınırlayan belge sayılır.
• Tanzimat Fermanı (1839): Can, mal ve namus güvenliği; kanun önünde eşitlik ilkesine yönelim.
• Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslimlere geniş haklar tanıdı.

1876 Kanun-i Esasi ve II. Meşrutiyet

23 Aralık 1876'da ilan edilen Kanun-i Esasi ilk yazılı anayasadır ve I. Meşrutiyeti başlatmıştır. Meclis-i Umumi iki kanatlıdır: üyeleri seçimle gelen Meclis-i Mebusan ve üyeleri padişahça atanan Meclis-i Ayan. Padişaha sürgün yetkisi veren 113. madde tartışmalıdır. Meclis 1878'de II. Abdülhamit tarafından tatil edilmiştir. 23 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet ilan edilmiş, 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri daraltılmış, hükümet meclise karşı sorumlu hâle getirilmiş ve sürgün yetkisi kaldırılmıştır.

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu

20 Ocak 1921'de kabul edilen ilk Türk anayasası 23 maddedir. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirtmiş, meclis hükümeti sistemini benimsemiştir. Temel hak ve özgürlüklere yer vermemiş, Kanun-i Esasi'yi açıkça kaldırmamıştır. Değiştirilmesi için özel bir usul öngörülmediğinden yumuşak (esnek) anayasa sayılır. 29 Ekim 1923 değişikliğiyle Cumhuriyet ilan edilmiştir.

1924 Anayasası

20 Nisan 1924'te kabul edilmiş, 1961'e kadar yürürlükte kalmıştır. Meclis hükümeti ile parlamenter sistem arasında karma bir sistem getirmiş, temel haklara yer vermiştir. Önemli değişiklikler: 1928'de "devletin dini İslam'dır" ibaresi çıkarıldı; 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı; 1937'de altı ilke (laiklik dahil) anayasaya girdi. 1946'dan sonra çok partili hayata bu anayasa döneminde geçildi.

1961 Anayasası

27 Mayıs 1960 sonrasında Kurucu Meclis (Milli Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisi) tarafından hazırlanmış, 9 Temmuz 1961 halkoylamasıyla kabul edilmiştir. Çift meclis (Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu), Anayasa Mahkemesi, Milli Güvenlik Kurulu, Devlet Planlama Teşkilatı ve sosyal devlet ilkesi bu anayasayla gelmiştir. 1971-1973 değişiklikleriyle bazı özgürlükler daraltılmış, hükümete kanun hükmünde kararname yetkisi verilmiştir.

1982 Anayasası ve önemli değişiklikler

Danışma Meclisi ve Milli Güvenlik Konseyinden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanmış, 7 Kasım 1982 halkoylamasıyla kabul edilmiştir.

• 2004: Ölüm cezası tümüyle kaldırıldı, Devlet Güvenlik Mahkemeleri kaldırıldı; temel haklara ilişkin antlaşmaların kanunlara üstünlüğü tanındı.
• 2007: Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edildi; ilk uygulama 10 Ağustos 2014.
• 12 Eylül 2010: Bireysel başvuru, Kamu Denetçiliği Kurumu, memurlara toplu sözleşme hakkı, kişisel verilerin korunması.
• 16 Nisan 2017: Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi; milletvekili sayısı 600, seçilme yaşı 18; Bakanlar Kurulu, gensoru ve askeri yargı (disiplin mahkemeleri hariç) kaldırıldı; seçimler 5 yılda bir ve aynı gün.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Sened-i İttifak 1808, Tanzimat 1839, Islahat 1856, Kanun-i Esasi 1876.
• Meclis-i Ayan üyelerini padişah atardı.
• 1921 Anayasası 23 madde, temel haklara yer vermeyen tek Türk anayasasıdır.
• Cumhuriyet, 1921 Anayasası'nda yapılan 29 Ekim 1923 değişikliğiyle ilan edildi.
• Kadınlara milletvekili seçme-seçilme hakkı 5 Aralık 1934'te tanındı.
• Laiklik anayasaya 1937'de girdi.
• Anayasa Mahkemesi ilk kez 1961 Anayasası ile kuruldu.
• Çift meclis yalnız 1876 ve 1961 anayasalarında vardır.
• 1982 Anayasası 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi.
• Cumhurbaşkanını halkın seçmesi 2007'de kabul, 2014'te ilk kez uygulandı.
• Bireysel başvuru 2010 değişikliğiyle geldi.
• 2017 değişikliği 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edildi.

Sınavda dikkat

• Halkoylamasıyla kabul edilen anayasalar yalnız 1961 ve 1982'dir.
• 1924 Anayasası'nın ilk metninde laiklik yoktu; 1928'de din ibaresi çıkarıldı, 1937'de laiklik eklendi.
• 1921 Anayasası Kanun-i Esasi'yi açıkça yürürlükten kaldırmadı; ikisi bir süre birlikte uygulandı.
• Kanun hükmünde kararname 1971'de girdi, 2017'de anayasadan çıkarıldı.