Türkiye'de Çok Partili Hayat

Türkiye'de çok partili hayata geçiş, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki iki denemenin ardından 1945'te kalıcı hâle gelmiştir. Bu süreçte iktidar ilk kez seçimle el değiştirmiş, ancak demokrasi askerî müdahalelerle birkaç kez kesintiye uğramıştır.

Cumhuriyet'in ilk denemeleri

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924): Kâzım Karabekir başkanlığında kuruldu; Şeyh Said İsyanı gerekçesiyle 1925'te kapatıldı.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930): Atatürk'ün isteğiyle Fethi (Okyar) Bey tarafından kuruldu; aynı yıl kendini feshetti. Ardından Menemen Olayı (Aralık 1930) yaşandı.

Kalıcı geçiş (1945–1950)

II. Dünya Savaşı sonrası demokrasilerin zaferi, BM Antlaşması'nın imzalanması ve Batı ile yakınlaşma isteği çok partili hayatı hızlandırmıştır. Nuri Demirağ 18 Temmuz 1945'te Millî Kalkınma Partisi'ni kurmuştur. Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü 7 Haziran 1945'te Dörtlü Takrir'i CHP grubuna vermiştir. Bu isimler 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi kurmuştur.

21 Temmuz 1946 seçimleri tek dereceli yapılan ilk genel seçimdir; ancak açık oy, gizli sayım uygulandığı için eleştirilmiştir. İnönü'nün 12 Temmuz 1947 Beyannamesi muhalefetin güvencesi olmuştur. 1950 seçim kanunuyla gizli oy, açık sayım ve yargı denetimi getirilmiştir. 14 Mayıs 1950'de DP iktidara gelmiş; bu seçim "Beyaz İhtilal" olarak anılır. Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan olmuştur.

Demokrat Parti dönemi (1950–1960)

Ezanın Arapça okunmasına izin verilmiş (1950), Kore'ye asker gönderilmiş (1950), NATO'ya girilmiş (1952), Köy Enstitüleri 1954'te öğretmen okullarıyla birleştirilerek kapatılmıştır. Tarımda makineleşme ve karayolu yatırımları öne çıkmış; dönemin sonunda ekonomik sıkıntılar ve siyasi gerginlik artmıştır.

Askerî müdahaleler ve anayasalar

• 27 Mayıs 1960: Millî Birlik Komitesi (Cemal Gürsel) yönetime el koydu; Yassıada'da yargılamalar yapıldı. 1961 Anayasası Kurucu Meclis'çe hazırlanıp halkoylamasıyla kabul edilen ilk anayasa oldu; Anayasa Mahkemesi ve çift meclis (Cumhuriyet Senatosu) getirdi.
• 12 Mart 1971: Muhtıra; Demirel hükümeti istifa etti.
• 12 Eylül 1980: Millî Güvenlik Konseyi (Kenan Evren) yönetime el koydu. 1982 Anayasası 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi.
• 1983 seçimlerini Turgut Özal'ın ANAP'ı kazandı.

Yakın dönem anayasal değişiklikler

2007 halkoylamasıyla cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edilmiş, ilk halk seçimi 10 Ağustos 2014'te yapılmıştır. 15 Temmuz 2016 darbe girişimi millet iradesiyle bastırılmıştır. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi kabul edilmiş, yeni sistemin ilk seçimleri 24 Haziran 2018'de yapılmıştır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• İlk muhalefet partisi denemesi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924).
• Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurucusu Fethi Okyar'dır (1930).
• 1945'te kurulan ilk parti Millî Kalkınma Partisi'dir (Nuri Demirağ).
• Dörtlü Takrir 7 Haziran 1945'te verildi.
• Demokrat Parti 7 Ocak 1946'da kuruldu.
• 1946 seçimi: tek dereceli ilk seçim, açık oy-gizli sayım.
• 1950 seçimi: gizli oy-açık sayım, yargı denetimi.
• 14 Mayıs 1950 seçimine "Beyaz İhtilal" denir.
• Halkoylamasıyla kabul edilen ilk anayasa 1961 Anayasası'dır.
• Anayasa Mahkemesi 1961 Anayasası ile kuruldu.
• 12 Eylül 1980 yönetimi: Millî Güvenlik Konseyi.
• Cumhurbaşkanının halkça seçilmesi: 2007 halkoylaması; ilk seçim 2014.
• Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi: 16 Nisan 2017 halkoylaması.

Sınavda dikkat

• 1946 "açık oy-gizli sayım", 1950 "gizli oy-açık sayım"dır; yerleri sık karıştırılır.
• Millî Birlik Komitesi 1960'a, Millî Güvenlik Konseyi 1980'e aittir.
• Köy Enstitüleri DP döneminde kurulmamış, 1940'ta kurulup 1954'te kapatılmıştır.
• Millî Kalkınma Partisi'nin kurucusu Celal Bayar değil, Nuri Demirağ'dır.