Türkiye'nin Coğrafi Konumu

Bir ülkenin coğrafi konumu iki açıdan incelenir: matematik (mutlak) konum enlem ve boylam değerleriyle ifade edilir; özel (göreceli) konum ise ülkenin yer şekilleri, denizlere, komşulara, kıtalara ve ulaşım yollarına göre durumudur. Sınavlarda en çok, bir özelliğin hangi konumun sonucu olduğunu ayırt etmek istenir.

Matematik konum

Türkiye yaklaşık 36°–42° kuzey enlemleri ile 26°–45° doğu boylamları arasında yer alır. Gerçek uç değerler 35°49' K – 42°06' K ve 25°40' D – 44°48' D'dir. Buna göre Türkiye hem Kuzey Yarım Küre'de hem de Doğu Yarım Küre'de bulunur; Ekvator'un kuzeyinde, başlangıç (Greenwich) meridyeninin doğusundadır.

• İki paralel arası yaklaşık 111 km olduğundan, 6° enlem farkı kuş uçuşu yaklaşık 666 km eder.
• Her 1° boylam 4 dakikalık yerel saat farkı yaratır; yaklaşık 19° boylam farkı = 76 dakika. Güneş Dilucu'da (Iğdır) Avlaka Burnu'ndan (Gökçeada) yaklaşık 76 dakika önce doğar.
• Türkiye Eylül 2016'dan bu yana yıl boyu UTC+3, yani 45° doğu meridyeninin yerel saatini ortak saat olarak kullanır; daha önce kışın 30° doğu meridyeni (UTC+2) esas alınıyordu.

Matematik konumun sonuçları

• Türkiye Yengeç Dönencesi'nin (23°27' K) kuzeyinde olduğundan güneş ışınları yıl boyunca hiçbir yere dik gelmez; öğle vakti gölgeler daima kuzeye düşer.
• Ilıman kuşakta yer alır; dört mevsim belirgin yaşanır.
• Kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, ortalama sıcaklık genelde azalır; aynı gün öğle gölgesi kuzeyde daha uzundur.
• Dağların güney yamaçları (güneşe dönük bakı) daha sıcaktır; tarım ve orman üst sınırı güney yamaçta daha yüksektir.
• Kuzeye doğru yazın gündüzler daha uzun, kışın daha kısa olur; gece-gündüz süre farkı kuzeyde artar.
• Doğu ile batı arasında yerel saat farkı vardır; doğudaki yerlerde güneş daha önce doğar ve batar.

Özel konum ve sonuçları

Türkiye Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı yerde, üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada ülkesidir. İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz'i Akdeniz'e bağlar. Ortalama yükselti yaklaşık 1.130 metre olup batıdan doğuya doğru artar.

• Kısa mesafede iklim, bitki örtüsü ve tarım ürünlerinin değişmesi (yer şekillerinin çeşitliliği).
• Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz'de kıyı ile iç kesim arasında belirgin iklim farkı; Ege'de dağlar kıyıya dik olduğundan deniz etkisi içerilere sokulur.
• Doğuya gidildikçe yükselti arttığı için kışlar uzar ve sertleşir; aynı enlemde doğu batıdan soğuktur.
• Petrol ve doğal gaz üreten ülkelerle tüketen Avrupa arasında enerji koridoru olması; jeopolitik önem.
• Alp-Himalaya kuşağında bulunduğu için deprem riskinin yüksek olması.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• En kuzey nokta: İnceburun (Sinop).
• En güney nokta: Beysun Köyü (Hatay, Yayladağı).
• En doğu nokta: Dilucu (Iğdır).
• En batı nokta: Avlaka Burnu (Gökçeada, Çanakkale).
• Enlem aralığı yaklaşık 6°, boylam aralığı yaklaşık 19°.
• Doğu-batı yerel saat farkı yaklaşık 76 dakika.
• Ortak saat 2016'dan beri kalıcı olarak UTC+3.
• Güneş ışınları Türkiye'ye hiçbir zaman dik gelmez.
• En uzun gündüz 21 Haziran, en kısa gündüz 21 Aralık'tır.
• Ekinokslarda (21 Mart, 23 Eylül) gece ile gündüz her yerde eşittir.
• Ortalama yükselti yaklaşık 1.130 m; en yüksek nokta Ağrı Dağı (5.137 m).
• Türkiye, Asya ve Avrupa'da toprağı bulunan bir köprü ülkedir; Avrupa'daki kısmı Trakya'dır.

Sınavda dikkat

• Doğuya gidildikçe sıcaklığın azalması matematik değil, özel konum (yükselti) sonucudur.
• Güney yamaçların sıcak olması bakı etkisidir ve matematik konuma bağlanır.
• Yerel saat farkını boylam, gün uzunluğu farkını enlem belirler; ikisini karıştırma.
• 45° doğu meridyeni Türkiye'nin doğu ucunun hemen doğusundan geçer; ortak saat bu meridyene göredir.