Türkiye'nin Dış Politikası (1938 Sonrası)

1938 sonrası Türk dış politikası; II. Dünya Savaşı'nda tarafsızlık, savaş sonrasında Sovyet tehdidi nedeniyle Batı bloğuna katılım, 1960'lardan itibaren Kıbrıs sorununun etkisiyle çok yönlü politika ve Soğuk Savaş sonrasında bölgesel aktörlük ekseninde gelişmiştir.

II. Dünya Savaşı yılları

Hatay 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılmıştır. İsmet İnönü döneminde Türkiye savaş dışında kalmayı başarmış, savaşın sonunda (23 Şubat 1945) sembolik savaş ilanıyla BM'nin kurucu üyesi olmuştur.

Batı ittifakına katılım

• SSCB'nin Kars-Ardahan ve Boğazlar talepleri üzerine Türkiye ABD'ye yaklaşmıştır.
• Truman Doktrini (1947) ve Marshall Planı (1948) yardımları alınmıştır.
• Türkiye 1949'da Avrupa Konseyi'ne üye olmuştur.
• Kore Savaşı (1950): BM kararıyla Türk Tugayı gönderilmiş, Kunuri Muharebesi'nde büyük kahramanlık gösterilmiştir.
• 18 Şubat 1952'de Yunanistan ile birlikte NATO'ya üye olunmuştur.
• Balkan Paktı (1953–1954): Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında.
• Bağdat Paktı (1955): Türkiye, Irak, İngiltere, İran ve Pakistan; 1959'da CENTO adını aldı.
• Türkiye 1961'de kurulan OECD'nin kurucu üyesidir.

Kıbrıs meselesi

1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları ile 16 Ağustos 1960'ta Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuş; Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devlet olmuştur. 1963'teki Kanlı Noel saldırıları üzerine Türkiye'nin müdahale hazırlığı, ABD Başkanı Johnson'ın 1964 tarihli sert mektubuyla engellenmiştir. Johnson Mektubu Türkiye'yi çok yönlü dış politikaya ve SSCB ile ilişkileri geliştirmeye yöneltmiştir. 1974'te Rum darbesi üzerine 20 Temmuz 1974'te Kıbrıs Barış Harekâtı başlamıştır. Ardından Kıbrıs Türk Federe Devleti (1975) ve KKTC (15 Kasım 1983) ilan edilmiştir. 2004'te Annan Planı'nı Kıbrıs Türkleri kabul, Rumlar reddetmiş; buna rağmen Güney Kıbrıs 1 Mayıs 2004'te AB'ye alınmıştır.

Avrupa Birliği ile ilişkiler

• 1959: AET'ye ortaklık başvurusu.
• 12 Eylül 1963: Ankara Antlaşması (ortaklık).
• 1970: Katma Protokol.
• 14 Nisan 1987: Tam üyelik başvurusu.
• 1 Ocak 1996: Gümrük Birliği yürürlüğe girdi.
• 1999 Helsinki Zirvesi: Adaylık statüsü; 3 Ekim 2005'te müzakereler başladı.

Soğuk Savaş sonrası ve bölgesel işbirlikleri

Türkiye, 1991'de bağımsızlığını ilan eden Türk cumhuriyetlerini ilk tanıyan devlet olmuştur. 1992'de İstanbul'da Karadeniz Ekonomik İşbirliği girişimini başlatmıştır. Türkiye, İran ve Pakistan 1985'te Ekonomik İşbirliği Teşkilatı'nı (EİT) kurmuştur. 2009 Nahçıvan Antlaşması ile kurulan Türk Konseyi, 2021 İstanbul Zirvesi'nde Türk Devletleri Teşkilatı adını almıştır. 1996'da Ege'de Kardak krizi yaşanmıştır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Hatay Türkiye'ye 1939'da katıldı.
• Türk Tugayı Kore'de Kunuri Muharebesi ile tanındı.
• Türkiye NATO'ya 18 Şubat 1952'de üye oldu.
• Kıbrıs Cumhuriyeti 1960'ta kuruldu; garantörler Türkiye, Yunanistan, İngiltere.
• Johnson Mektubu 1964'te gönderildi.
• Kıbrıs Barış Harekâtı 20 Temmuz 1974'te başladı.
• KKTC 15 Kasım 1983'te ilan edildi.
• Ankara Antlaşması 1963'te imzalandı.
• AB'ye tam üyelik başvurusu 1987'de yapıldı.
• Gümrük Birliği 1 Ocak 1996'da yürürlüğe girdi.
• Adaylık statüsü 1999 Helsinki Zirvesi'nde verildi.
• Annan Planı referandumu 2004'te yapıldı.
• Türk Devletleri Teşkilatı adı 2021'de alındı.

Sınavda dikkat

• Türkiye Kore'ye asker gönderdiğinde (1950) henüz NATO üyesi değildi; NATO üyeliği 1952'dir.
• AB'de başvuru (1987), Gümrük Birliği (1996) ve adaylık (1999) tarihleri birbirine karıştırılmamalıdır.
• Annan Planı'nı Rumlar reddetmiştir; Kıbrıs Türkleri kabul etmiştir.
• Türk Konseyi Bakü'de değil Nahçıvan'da imzalanan antlaşmayla kurulmuştur (2009).