Yerel Yönetimler

Yerel yönetimler (mahalli idareler), il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir (md. 127). Yer yönünden yerinden yönetim kuruluşlarıdır.

Anayasal esaslar (md. 127)

• Mahalli idareler: il özel idaresi, belediye ve köy. Mahalle muhtarlığı mahalli idare değildir.
• Seçimler beş yılda bir yapılır.
• Seçilmiş organların organlık sıfatını kazanmalarına ilişkin itirazların çözümü ve bu sıfatı kaybetmeleri yargı yoluyla olur.
• Görevleriyle ilgili bir suç sebebiyle hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan organ veya üyeleri İçişleri Bakanı, geçici tedbir olarak kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir.
• Merkezi idare, mahalli idareler üzerinde kanunda belirtilen esaslar çerçevesinde idari vesayet yetkisine sahiptir.
• Mahalli idareler belirli kamu hizmetleri için Cumhurbaşkanının izniyle kendi aralarında birlik kurabilir.
• Büyük yerleşim merkezleri için kanunla özel yönetim biçimleri getirilebilir.

Temel kanunlar

5393 sayılı Belediye Kanunu (2005), 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu (2004), 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu (2005), 442 sayılı Köy Kanunu (1924). 6360 sayılı Kanun (2012) ile büyükşehir sayısı artırılmış, büyükşehir belediyelerinin sınırları il mülki sınırı olmuş, bu illerde il özel idareleri kaldırılmış, köyler ve belde belediyeleri mahalleye dönüştürülmüştür. Bugün 30 büyükşehir belediyesi vardır.

Organlar

• Belediye: Belediye meclisi (karar organı), belediye encümeni ve belediye başkanı (yürütme organı). Belediye başkanı hem meclisin hem encümenin başkanıdır. Meclis her ayın ilk haftası toplanır. Belediye kurulabilmesi için nüfusun 5.000 ve üzerinde olması gerekir.
• İl özel idaresi: İl genel meclisi, il encümeni ve vali. İl genel meclisinin başkanını meclis kendi üyeleri arasından seçer; vali il özel idaresinin başı ve yürütme organıdır.
• Köy: Köy derneği (köyde oturan seçmenlerden oluşan karar organı), köy ihtiyar heyeti ve muhtar. Muhtar hem köy tüzel kişiliğinin temsilcisi hem de devlet adına bazı görevleri yürüten kişidir.

Seçim takvimi

Mahalli idareler genel seçimleri 30 Mart 2014, 31 Mart 2019 ve 31 Mart 2024'te yapılmıştır. Beş yıllık dönem nedeniyle olağan bir sonraki mahalli seçim 2029'dadır. Milletvekili ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri ise farklı takvimdedir (son: 14 Mayıs 2023).

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Mahalli idareler: il özel idaresi, belediye, köy.
• Mahalli seçimler 5 yılda bir; son seçim 31 Mart 2024.
• Organlık sıfatının kaybı yargı yoluyla olur.
• Geçici görevden uzaklaştırma yetkisi İçişleri Bakanına aittir.
• Mahalli idare birlikleri Cumhurbaşkanının izniyle kurulur.
• Belediye kurulması için nüfus en az 5.000.
• Belediye başkanı, belediye meclisi ve encümeninin başkanıdır.
• Köyün karar organı köy derneğidir.
• 6360 sayılı Kanun 2012'de çıktı; büyükşehirlerde il özel idaresini kaldırdı.
• Türkiye'de 30 büyükşehir belediyesi vardır.

Sınavda dikkat

• Mahalle muhtarlığının tüzel kişiliği yoktur; mahalli idare sayılmaz.
• İçişleri Bakanının uzaklaştırması geçici tedbirdir; organlık sıfatını kesin olarak kaldırmaz.
• Belediye meclisinin başkanı belediye başkanıdır; il genel meclisinde ise başkan vali değildir.