Edat, Bağlaç ve Ünlem

Edat (ilgeç)

Tek başına anlamı olmayan, kendinden önceki sözcükle öbek kurarak cümlede anlam ilgisi sağlayan sözcüklerdir. Başlıca edatlar: gibi, kadar, için, ile, göre, karşı, doğru, dolayı, rağmen, beri, önce, sonra, üzere, dek, değin, başka, ancak (yalnızca anlamında).

• Benzetme: "Aslan gibi güçlü." Karşılaştırma: "Senin kadar çalışkan." Amaç ve neden: "Sağlığı için yürüyor."
• Yön: "Eve doğru yürüdü." Zaman: "Sabahtan beri bekliyor." Karşıtlık: "Yağmura rağmen geldi."
• Kişi zamirleri (onlar dışında) ve "bu, şu" işaret zamirleriyle edat kullanılınca zamir ilgi hâli eki alır: benim için, senin gibi, onun kadar, bunun için; ama "onlar gibi".

Bağlaç

Eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ya da cümleleri anlam ilgisi kurarak birbirine bağlar. Bağlaç çıkarıldığında cümle bozulmaz ama anlam ilişkisi zayıflar.

• Ekleme: ve, ile, de, hem … hem, hatta, üstelik. Karşıtlık: ama, fakat, ancak, lakin, oysa, hâlbuki, yalnız. Seçenek: ya da, veya, ya … ya, ister … ister. Olumsuzluk: ne … ne. Neden-sonuç: çünkü, bu yüzden, madem. Açıklama: yani, özellikle. Koşul: eğer, şayet.
• "De" bağlacı ayrı yazılır ve ünlü uyumuna göre "de/da" olur, sertleşmez: "Sen de gel.", "Kitap da aldım." Bulunma hâli eki "-de" ise bitişik yazılır ve sertleşebilir: "evde, sınıfta".
• "Ki" bağlacı ayrı yazılır: "Dedim ki …". Kalıplaşmış sözcüklerde bitişiktir: belki, çünkü, sanki, hâlbuki, oysaki, mademki, meğerki. "-ki" ilgi zamiri (benimki) ve sıfat yapan "-ki" (evdeki) bitişik yazılır.

"İle" sözcüğünün iki görevi

• Bağlaç: Yerine "ve" konabilir: "Ali ile Ayşe geldi." (Ali ve Ayşe).
• Edat: Araç, birliktelik ya da durum bildirir, yerine "ve" konamaz: "Kalemle yazdı.", "Annesiyle geldi.", "Sevinçle koştu."

Ünlem

Sevinç, acı, şaşkınlık, korku gibi duyguları ya da seslenmeyi anlatan sözcüklerdir.

• Duygu ünlemleri: ah, of, vah, eyvah, oh, aman, yaşasın.
• Seslenme ünlemleri: ey, hey, be, bre, hişt.
• Ünlemden sonra virgül ya da ünlem işareti konur: "Ah, ne güzel bir gün!", "Hey! Buraya bak."
• Yansıma sözcükler ve bazı isimler ünlem olarak kullanılabilir: "İmdat!", "Yazık!"

Sınavda dikkat

• "İle" sözcüğünün yerine "ve" konabiliyorsa bağlaç, konamıyorsa edattır.
• Bağlaç olan "de" ayrı yazılır ve "te/ta" biçimine girmez; bulunma eki bitişik yazılır ve "te/ta" olabilir.
• "Ancak" sözcüğü "yalnızca" anlamında edat, "ama" anlamında bağlaçtır.
• Edatlar tek başına öge olmaz; bağlı olduğu sözcükle birlikte öge oluşturur.