Fiiller (Kip ve Kişi)

Fiil nedir?

İş, oluş ya da durum bildiren, kip ve kişi ekleriyle çekimlenebilen sözcüklerdir. Fiil kök ve gövdelerinin sonuna "-mak/-mek" eklenerek mastar biçimi elde edilir: gel-mek, oku-mak.

Anlamına göre fiiller

• İş (kılış) fiili: Bir nesneyi etkiler, nesne alabilir: yazmak, kesmek, okumak. "Raporu yazdı."
• Durum fiili: Öznenin durumunu bildirir, nesne almaz: uyumak, oturmak, gülmek, beklemek.
• Oluş fiili: Zamanla kendiliğinden gerçekleşen değişimi bildirir: büyümek, solmak, sararmak, acıkmak.

Haber (bildirme) kipleri

• Görülen geçmiş zaman (-dı): geldi.
• Öğrenilen geçmiş zaman (-mış): gelmiş.
• Şimdiki zaman (-yor; resmî dilde -makta): geliyor, gelmekte.
• Gelecek zaman (-acak/-ecek): gelecek.
• Geniş zaman (-r, -ar/-er, -ır/-ir; olumsuzu -maz/-mez): gelir, gelmez.

Dilek (tasarlama) kipleri

• Gereklilik (-malı/-meli): gelmeli.
• İstek (-a/-e): geleyim, gelelim.
• Dilek-şart (-sa/-se): gelse.
• Emir: Ayrı bir kip eki yoktur, 2. tekil kişi eksizdir: gel, gelsin, gelin/geliniz, gelsinler.

Kişi ekleri

Kip ekinden sonra gelir ve işi yapanı gösterir: geldi-m, geldi-n, geldi-Ø, geldi-k, geldi-niz, geldi-ler. Kişi ekleri iki tiptir: iyelik kökenli (-m, -n, -k: görülen geçmiş ve dilek-şart) ve zamir kökenli (-ım, -sın, -ız, -sınız: diğer kipler).

Birleşik zamanlı fiiller

Basit zamanlı fiile ek fiil getirilerek kurulur: hikâye (geliyordu, gelmeliydi), rivayet (gelecekmiş, gelirmiş), şart (gelirse, geliyorsa). Emir kipinin birleşik zamanı yoktur.

Kip (zaman) kayması

Bir kip ekinin başka bir zaman anlamında kullanılmasıdır: "Yarın Ankara'ya gidiyorum." (şimdiki zaman, gelecek anlamında), "Atatürk 1881'de Selanik'te doğar." (geniş zaman, geçmiş anlamında), "Her sabah erkenden kalkıyorum." (şimdiki zaman, geniş zaman anlamında).

Yapısına göre fiiller

• Basit (gel-), türemiş (temizle-, yaptır-), birleşik fiiller.
• Kurallı birleşik fiiller bitişik yazılır: yeterlik (yapabilmek), tezlik (gidivermek), sürerlik (bakakalmak, süregelmek), yaklaşma (düşeyazmak).
• Yardımcı fiille kurulanlar: ses olayı varsa bitişik (affetmek, kaybolmak), yoksa ayrı (yardım etmek, hasta olmak).

Sınavda dikkat

• Dilek kipleri dört tanedir: gereklilik, istek, dilek-şart, emir.
• "Gelse" basit zamanlı dilek-şart kipidir; "gelirse" ek fiilin şart çekimiyle kurulmuş birleşik zamandır.
• Kip kayması sorularında ekin biçimine değil, cümlenin bildirdiği gerçek zamana bakılır.
• "Çok yorgunum" gibi isim soylu yüklemler fiil değildir; kip eki değil ek fiil alır.