Ses Bilgisi

Türkçenin sesleri

Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler tek başına söylenebilir ve hece kurar; ünsüzler ancak bir ünlüyle birlikte hece oluşturur.

Ünlülerin sınıflandırılması

• Kalın: a, ı, o, u — İnce: e, i, ö, ü
• Düz: a, e, ı, i — Yuvarlak: o, ö, u, ü
• Geniş: a, e, o, ö — Dar: ı, i, u, ü

Büyük ünlü uyumu (kalınlık–incelik)

Türkçe bir sözcükte ilk hecedeki ünlü kalınsa sonraki heceler kalın, inceyse ince ünlülü olur: kapılar, okullar, evlerimiz, gönüller.

• Uymayan Türkçe sözcükler: anne, elma, kardeş, hangi.
• Alıntı sözcüklerin çoğu uymaz: kitap, kalem, otobüs, ferah.
• Uyuma girmeyen ekler: -ken (okurken), -leyin (sabahleyin), -yor (geliyor), -gil (teyzemgil), -mtırak (ekşimtırak).

Küçük ünlü uyumu (düzlük–yuvarlaklık)

• Düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü gelir: kapı, evler, kitaplık.
• Yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlü gelir: okul, kömür, odalar.
• Uymayan Türkçe sözcükler: yağmur, çamur, kavun, avuç (a'dan sonra u gelmiş).

Ünsüzlerin sınıflandırılması

• Sert (tonsuz): f, s, t, k, ç, ş, h, p — akılda tutma kalıbı: "FıSTıKÇı ŞaHaP".
• Yumuşak (tonlu): b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.
• Sert ünsüzle biten sözcüğe c, d, g ile başlayan ek gelince bu sesler sertleşir (kitapçı, ağaçta); bu ve benzeri değişimler ses olayları konusunda ayrıntılı işlenir.

Türkçe sözcüklerin ses özellikleri

• ğ ile başlayan Türkçe sözcük yoktur.
• o, ö ünlüleri Türkçe sözcüklerde yalnız ilk hecede bulunur; -yor eki bunun dışındadır (geliyor).
• Türkçe sözcüklerin başında iki ünsüz yan yana bulunmaz; tren, plan, spor alıntıdır.
• Türkçe sözcüklerde iki ünlü genellikle yan yana bulunmaz; saat, şiir, müracaat alıntıdır.

Hece

Bir solukta çıkarılan ses birimidir. Her hecede bir ünlü bulunur; bu yüzden bir sözcükteki hece sayısı ünlü sayısına eşittir: ki-tap-lık (3), öğ-ret-men (3). Satır sonunda sözcük bölünürken hece sınırına uyulur ve bölme çizgisi kullanılır.

Sınavda dikkat

• Büyük ünlü uyumunda yalnız kalınlık–incelik, küçük ünlü uyumunda düzlük–yuvarlaklık aranır.
• -ken, -leyin, -yor, -gil, -mtırak ekleri uyuma girmez; bu eklerden dolayı sözcüğü uyumsuz sayma.
• Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p.
• Hece sayısı ünlü sayısına eşittir.
• Alıntı sözcüklerin uyum kurallarına uymaması olağandır; "anne, elma, kardeş" Türkçe olduğu hâlde uymaz.