Ses Olayları

Ses olayları nedir?

Sözcükler ek aldığında, birleştiğinde ya da zamanla değiştiğinde seslerde görülen düşme, türeme, değişme ve benzeşmelere ses olayı denir. Yazım kurallarının çoğu bu olaylara dayanır.

Ünlülerle ilgili ses olayları

• Ünlü düşmesi: İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca bu ünlüyü yitirir: ağız → ağzı, burun → burnu, oğul → oğlu, alın → alnı. Birleşik sözcüklerde de görülür: kahve + altı → kahvaltı, pazar + ertesi → pazartesi. Ayrıca kayıp + olmak → kaybolmak, sabır + etmek → sabretmek.
• Ünlü daralması: "a, e" ile biten fiillere "-yor" eki gelince bu ünlüler daralır: başla → başlıyor, bekle → bekliyor. "Demek" ve "yemek" fiillerinde "y" ile başlayan eklerde de görülür: diyen, yiyecek, diyerek.
• Ünlü türemesi: Sözcükte bulunmayan bir ünlünün türemesidir: bir → biricik, dar → daracık, genç → gencecik; pekiştirmede sapasağlam.

Ünsüzlerle ilgili ses olayları

• Ünsüz yumuşaması: "p, ç, t, k" ile biten sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca "b, c, d, ğ/g" olur: kitap → kitabı, ağaç → ağacı, kanat → kanadı, çocuk → çocuğu, renk → rengi. Tek heceli sözcüklerin çoğunda görülmez (top → topu, saç → saçı) ama kap → kabı, uç → ucu gibi istisnalar vardır. Özel adlarda yumuşama yazıya yansıtılmaz: Mehmet'i, Zonguldak'a.
• Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüğe "c, d, g" ile başlayan ek gelince bu ünsüz sertleşir: kitapçı, ağaçta, yurttan, işten.
• Ünsüz türemesi: Bazı Arapça kökenli sözcüklerde ek ya da yardımcı fiil gelince son ünsüz ikizleşir: his → hissetmek, af → affetmek, zan → zannetmek, hak → hakkı, sır → sırrı.
• Ünsüz düşmesi: "-k" ile biten bazı sözcükler "-l, -r" gibi yapım ekleri alınca sondaki ünsüzü yitirir: küçük → küçülmek, büyük → büyümek, alçak → alçalmak, yüksek → yükselmek.
• Kaynaştırma ünsüzleri: İki ünlü yan yana gelmesin diye araya "y, ş, s, n" girer: oda-y-a, iki-şer, kapı-s-ı, kapı-n-ın.
• Göçüşme: Sözcük içindeki iki sesin yer değiştirmesidir; tarihsel örneklerle bilinir: yarpak → yaprak, torpak → toprak.

Sınavda dikkat

• "Hisset-, affet-, hakkı" ünsüz türemesidir, ünlü türemesi değildir; ünlü türemesine "biricik, daracık" örnek gösterilir.
• Yumuşama ünlüyle başlayan ek ister; sertleşme ise "c, d, g" ile başlayan ekin ilk sesinde olur.
• Ünlü daralması yalnız "-yor" ekiyle ve "demek, yemek" fiillerinde görülür; "başlayan" sözcüğünde daralma yoktur.
• Kaynaştırma ünsüzü bir ses olayı olarak "araya ses girmesi" demektir; türeme ile karıştırılmamalıdır.