Sözcükte Anlam

Gerçek (temel) anlam

Bir sözcüğün akla ilk gelen, sözlükte ilk sırada verilen anlamıdır. Sözcük, kendisi için ilk kez kullanıldığı kavramı karşılar.

• Örnek: Masanın ayağı kırılmış. (yan anlam) / Çocuk koşarken ayağını burktu. (gerçek anlam)
• Kitabın sayfaları sarardı. (renk değişimi, gerçek anlam)

Yan anlam

Sözcüğün gerçek anlamıyla bağını koparmadan, benzerlik yoluyla kazandığı yeni anlamdır. Çoğunlukla insan ve hayvan organlarının adları eşyaya aktarılır.

• Dağın eteği, kapının kolu, iğnenin gözü, sandalyenin arkası, ırmağın ağzı.
• Yan anlamda somut bir benzerlik vardır; mecaz anlamda ise benzerlik soyutlaşır ve gerçek anlamdan uzaklaşılır.

Mecaz anlam

Sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı anlamdır. Çoğu zaman soyut bir niteliği anlatır.

• Bu adam çok soğuk biri. (ilgisiz, sevimsiz)
• Yüreği taş kesildi. (duygusuz, katı)
• Bu konuda kafa yorduk. (düşündük)

Duyular arası aktarma da mecazın bir türüdür: Bir duyuya ait sözcük başka bir duyu için kullanılır. Tatlı söz (tat → işitme), sert bakış (dokunma → görme), keskin koku (dokunma → koklama).

Terim anlam

Bir bilim, sanat, meslek ya da spor dalına özgü kavramı karşılayan anlamdır. Aynı sözcük günlük dilde başka, alanında başka anlam taşıyabilir.

• Üçgenin açıları toplamı 180 derecedir. (matematik terimi)
• Oyuncu ofsayta düştü. (spor terimi)
• Bu olaya farklı bir açıdan bakmalıyız. (terim değil, mecaz: bakış yönü)

Somut ve soyut anlam

• Somut: Beş duyudan en az biriyle algılanan varlıklar: ağaç, rüzgâr, ses, koku.
• Soyut: Yalnız zihinde var olan kavramlar: sevgi, özlem, adalet, cesaret.
• Aynı sözcük bağlama göre değişebilir: Ağır bir çanta (somut) / Ağır bir söz (soyut, mecaz).

Anlamın bağlama göre belirlenmesi

Sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı ancak cümle içinde anlaşılır. Bu nedenle sorularda verilen sözcüğün yerine bir eş anlamlısını ya da açıklamasını koyup cümlenin anlamının bozulup bozulmadığına bakmak en güvenli yoldur.

• Toplantıda sözü uzattı. (gereğinden fazla konuştu)
• Elini bana uzattı. (gerçek anlam)

Sınavda dikkat

• Yan anlam ile mecaz anlamı karıştırma: Yan anlamda gerçek anlamla somut benzerlik sürer (masanın ayağı), mecazda kopar (ayağına çabuk biri).
• Terim anlam alanına özgüdür; aynı sözcük günlük dilde mecaz olarak da kullanılabilir.
• Duyular arası aktarma mecazdır; "tatlı elma"da aktarma yoktur, "tatlı ses"te vardır.
• Soyut bir kavram somut bir sözcükle anlatılıyorsa (taş yürek) anlam mecazdır.
• Sözcüğü cümleden ayırarak değil, cümle içindeki işleviyle değerlendir.