Belediyenin Kuruluşu ve Sınırları

Belediye kuruluşu (md. 4)

• Nüfusu 5.000 ve üzerinde olan yerleşim birimlerinde belediye kurulabilir. İl ve ilçe merkezlerinde belediye kurulması zorunludur.
• İçme ve kullanma suyu havzaları, sit ve diğer koruma alanları ile meskûn sahası kurulu bir belediyenin sınırlarına 5.000 metreden daha yakın yerleşim yerlerinde belediye kurulamaz.
• Köylerin veya köy kısımlarının birleşerek belediye kurabilmesi için meskûn sahalarının merkez kabul edilecek yerin meskûn sahasına azami 5.000 metre mesafede olması ve toplam nüfusun 5.000 ve üzerinde olması gerekir.
• Süreç: köy ihtiyar meclisi kararı, seçmenlerin en az yarısından bir fazlasının mahallin en büyük mülkî idare amirine yazılı başvurusu ya da valinin kendiliğinden gerek görmesi. Valinin bildirimi üzerine mahallî seçim kurulları on beş gün içinde seçmenlerin oylarını alır, sonucu tutanakla valiliğe bildirir. Dosya valinin görüşüyle Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına gönderilir.
• Yeni iskân nedeniyle oluşturulan ve nüfusu 5.000 ve üzerinde olan yerleşim yerinde de belediye kurulabilir.

Sınırların tespiti ve kesinleşmesi (md. 5-6)

Yeni kurulan belediyenin sınırları kuruluşu izleyen altı ay içinde tespit edilir. Eskiden beri o yere ait sayılan tarla, bağ, bahçe, mera, yaylak gibi yerler ile kumsal ve plajlar sınır içine alınır; sınırı dere, tepe, yol gibi sabit noktalardan geçirmek esastır, mümkün değilse sınır düz çizilip işaretlenir. Komşu halkın geleneksel yararlanma hakları devam eder ve sınır kâğıdına şerh konulur. Fen elemanının krokisi tutanağa eklenir.

Sınırlar belediye meclisinin kararı ve kaymakamın görüşü üzerine valinin onayı ile kesinleşir. Kesinleşen sınırlar valilikçe yerinde gösterilir; belgeler belediyeye, tapu dairesine, il özel idaresine ve mülkî idare amirine gönderilir. Kesinleşen sınırlar zorunlu nedenler olmadıkça beş yıl değiştirilemez.

Sınır uyuşmazlıkları (md. 7)

Bir il dâhilindeki belde veya köyler arasındaki uyuşmazlıkta belediye meclisi, köy ihtiyar meclisi ve kaymakamın görüşleri otuz gün süre verilerek istenir; uyuşmazlığı vali karara bağlar. Büyükşehir sınırları içindeki ilçe ve ilk kademe belediyelerinin sınır değişikliklerinde büyükşehir belediye meclisinin görüşü de alınır. İl ve ilçe sınırını değiştirecek uyuşmazlıklarda 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu uygulanır.

Birleşme ve katılma (md. 8)

• Katılacak yerin meskûn sahası ile katılınacak beldenin meskûn sahası arası 5.000 metreden fazla olamaz.
• Seçmenlerin yarısından bir fazlası başvurursa yalnız katılmak isteyen yerde oylama yapılır; katılınacak belde sakinlerinin oyuna başvurulmaz. Belediye meclisi evrakın gelişinden itibaren otuz gün içinde karar verir; meclis uygun görürse katılım gerçekleşir.
• Büyükşehirlerde birleşme ve katılma, ilçe veya ilk kademe belediye meclisinin görüşü üzerine büyükşehir belediye meclisinde karara bağlanır.
• Kısım ayrılmasında beldenin nüfusu 5.000'in altına düşmemelidir. Büyükşehirde ayrılma yoluyla yeni belde için kalan nüfus 100.000'den, yeni beldenin nüfusu 20.000'den az olamaz.
• Mal, hak, alacak ve borçların devri protokolle belirlenir.

Mahalle (md. 9)

Mahalle muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilir. Mahalle kurulması, kaldırılması, birleştirilmesi, bölünmesi, ad ve sınırlarının değiştirilmesi belediye meclisi kararı, kaymakamın görüşü ve valinin onayı ile olur. Belediye sınırları içinde nüfusu 500'ün altında mahalle kurulamaz. Belediye, bütçe imkânları ölçüsünde mahalleye ayni yardım ve destek sağlar.

Belde adının değiştirilmesi (md. 10)

Meclis üye tam sayısının en az dörtte üç çoğunluğunun kararı ve valinin görüşü üzerine İçişleri Bakanlığının onayı ile değişir; karar Resmî Gazetede yayımlanır. Belde adı değişince belediyenin adı da değişmiş sayılır.

Tüzel kişiliğin sona ermesi (md. 11)

Meskûn sahası bağlı olduğu il veya ilçe belediyesi ile nüfusu 50.000 ve üzerinde olan bir belediyenin sınırına 5.000 metreden yakın duruma gelen belediye ve köylerin tüzel kişiliği, genel imar düzeni veya temel alt yapı hizmetleri gerektirirse kaldırılarak o belediyeye katılır. Nüfusu 2.000'in altına düşen belediyeler köye dönüştürülür; tasfiyeyi il özel idaresi yapar, karşılanamayan borçları il özel idaresi üstlenir ve vali bunu İller Bankasına bildirir.

Kararların uygulanması ve hemşehri hukuku (md. 12-13)

4, 6, 7, 8 ve 9. maddelerdeki kararlar kesinleşmeyi izleyen yılın 1 Ocak gününden itibaren yürürlüğe girer. Birleşme, katılma, mahalle kaldırma, tüzel kişiliğin kaldırılması ve köye dönüşme kararları ilk mahallî idareler seçimlerinde uygulanır. Nüfus için resmî istatistik kurumunca bildirilen nüfus esas alınır. Herkes ikamet ettiği beldenin hemşehrisidir; hemşehrilerin karar ve hizmetlere katılma, bilgilenme ve yardımlardan yararlanma hakları vardır; yardımlar insan onurunu zedelemeyecek koşullarda sunulur.

Sınavda dikkat

• Belediye kurmada nüfus eşiği 5.000, köye dönüşme eşiği 2.000, mahalle kurma alt sınırı 500.
• Sınırlar meclis kararı + kaymakam görüşü + vali onayı ile kesinleşir ve 5 yıl değiştirilemez.
• Belde adı değişikliğinde onay makamı İçişleri Bakanlığıdır, nisap üye tam sayısının dörtte üçüdür.
• Katılmada oylama yalnız katılmak isteyen yerde yapılır.
• Büyükşehirde ayrılma: kalan 100.000, yeni belde en az 20.000.

Not: Kanun metnindeki “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı” ibaresi 2021'de Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı olarak değişmiştir; 1 sayılı CBK geçici md. 1(2).