2018/38: Alt sınır aylıkları

Alt sınır aylığı, prim günü ya da kazancı düşük olanların aylığının belli bir seviyenin altına inmemesini sağlayan güvencedir. 5510 sayılı Kanunun 55 inci maddesinin üçüncü fıkrası bu konuyu düzenler. Ayrıca 2019'dan beri ek 19 uncu madde ile dosya bazında bir "en düşük aylık" tutarı uygulanmaktadır.

Malullük, yaşlılık ve ölüm aylıklarında alt sınır (4/2/0)

• Alt sınır, sigortalının her yıl bildirilen prim günü kadar asgari prime esas kazanç ödenmiş gibi hesaplanır. Talep ya da ölüm yılının Ocak ayı itibarıyla 29 uncu maddeye göre bulunan ortalama aylık kazancın %35'inden az olamaz. Sigortalının bakmakla yükümlü olduğu eşi veya çocuğu varsa oran %40'tır.
• Eş ve çocuk tespiti: sigortalıya bağlanacak aylıkta tahsis talep tarihine, hak sahiplerinde ölüm tarihine göre yapılır.
• İkinci alt sınır (malullük ve ölüm): 4/1-(a), (b) ve (c) için ayrı ayrı, yıl içi artışlar uygulanmadan Ocak itibarıyla hesaplanan aylık, bir önceki yılın son ödeme ayında o statüde dosya bazında ödenen en düşük yaşlılık aylığından az olamaz (Ek-7 tablosu).
• Bu iki ikinci alt sınır (md. 55/4 malullük, md. 33/2 ölüm), 2925 ve mülga 2926 sayılı kanunlara göre bağlanan aylıklarda aynı kanuna göre bağlanan yaşlılık aylığıyla karşılaştırılarak uygulanır.

2008/Ekim sonrası alt sınır aylığına esas oranın tespiti (4/2/2)

55/3 fıkrasına göre hak sahiplerinin aylıkları, hak sahibi bir kişiyse alt sınırın %80'inden, iki kişiyse %90'ından az olamaz. Uluslararası sözleşmelere göre bağlanan kısmi aylıklara bu fıkra uygulanmaz.

• Bakılan tarih: malullük ve yaşlılıkta tahsis talebi, ölümde ölüm tarihidir. Ölçüt, genel sağlık sigortası yönünden bakmakla yükümlü olunan eş veya çocuktur.
• Ana ve baba hariç en az bir bakmakla yükümlü kişi (eş veya çocuk) varsa oran %40'tır.
• Bakmakla yükümlü olunanlar yalnız ana ve baba ise ya da ölüm aylığı yalnız ana ve babaya bağlanıyorsa oran %35'tir.
• Sorgulama Kurum intranetinde SPAS menüsündeki "Bakmakla Yükümlü Girişi" ekranından T.C. kimlik numarası ve tarih girilerek yapılır.

Dikkat: Tespit talep ya da ölüm tarihine göre bir kez yapılır. Durumun sonradan değişmesi (eşin kendi çalışmasından aylık almaya başlaması gibi) alt sınırın yeniden hesaplanmasını gerektirmez; %40 oranı korunur.

Hak sahiplerine bağlanacak ölüm aylığı alt sınırları (4/2/3)

• 3.1 5510 sonrası süreler için hesaplanan ölüm aylığı, hak sahibi bir kişiyse alt sınırın %80'inden, iki kişiyse %90'ından az olamaz.
• 3.2 4/1-(a)'da geçici 2'ye göre bağlanan ölüm aylıklarının (a) bendindeki kısmı için: 2000 öncesi hizmeti varsa 506 md. 96'nın 4447 öncesi alt sınırı, yalnız 2000 sonrası hizmeti varsa 4447 ile değiştirilmiş alt sınırı uygulanır. Her ikisinde de alt sınırın başlangıca taşınmış tutarının %80'i (bir kişi) ya da %90'ı (iki kişi) esas alınır.
• 4/1-(b)'de geçici 2'ye göre ölüm aylığında esas, mülga 1479 md. 45'teki birinci basamağın %45'i tutarındaki aylığın taşınmış miktarıdır (%80 / %90).
• Bir ya da iki hak sahibi için ödenecek alt sınır sigortalının aylığından fazlaysa, sigortalının aylığı tamamı dağıtılacak şekilde hisseler oranında ödenir.
• 5510 öncesi bağlanan ölüm aylıkları ve 5510 öncesi aylık alırken sonra ölenlerin hak sahiplerine ait alt sınırlar Ek-8'de, üçlü ve ikili sisteme göre bağlanacak aylıkların alt sınırları Ek-9'da gösterilmiştir.
• 3.3 4/1-(b)'de ölüm tarihindeki gelir/gösterge tablosuna göre bulunan aylık, birinci basamağın %45'inin taşınmış tutarının bir kişide %80'inden, iki kişide %90'ından, üç ve daha fazla kişide %100'ünden az olamaz. Yaşlılık ya da malullük aylığından ölüm aylığına geçişte o aylığın başlangıç tarihindeki tablo esas alınır.
• 3.4 5510 yürürlüğünde birden fazla dosyadan aylık alanlarda sosyal yardım zammının eklendiği ve eklenmediği iki ayrı alt sınır oluşabilir. Bu durumda alt sınır SYZ eklenmemiş tutar üzerinden devam eder.
• 3.5 506 md. 96/2'ye göre devrolan sandıklarda 991 sayılı Kanunun geçici 2 nci maddesine göre bağlanan emekli, adi malullük ve vazife malullüğü aylıkları ile geçici 1'e göre bağlanan dul ve yetim aylıklarının toplamı, aylık alan tek kişi olsa bile net asgari ücretin %70'inden az olamaz.

İş kazası veya meslek hastalığı gelirlerinde alt sınır (4/2/4)

Bu gelirlerde alt sınır yalnızca başkasının sürekli bakımına muhtaç sigortalılar için vardır. Gelir, prime esas kazanç alt sınırının aylık tutarının %85'inden az olamaz. Son takvim ayı yılın ilk yarısındaysa ilk altı ayın, ikinci yarısındaysa ikinci altı ayın asgari günlük kazancı kullanılır (Ek-1).

Tuzak: Sürekli iş göremezlik gelirlerinde genel bir %35/%40 alt sınırı yoktur. Alt sınır yalnız bakıma muhtaçlıkta ve %85 oranıyla uygulanır.

Ek 19 uncu madde uygulaması (4/2/5)

• 7161 sayılı Kanunla eklenen ek 19, 2019/Şubat ödeme döneminden itibaren uygulanmaktadır. Malullük ve yaşlılık sigortasından ödenen aylık ve onunla birlikte her ay yapılan ödemeler toplamı, 5454 sayılı Kanuna göre ek ödeme dahil, dosya bazında belirlenen tutardan az olamaz. Ölüm sigortasında bu tutar hak sahiplerinin hisseleri oranında uygulanır. Aradaki fark Hazineden tahsil edilir.
• Tutar ilk düzenlemede 1.000 TL idi, 7226 sayılı Kanunla 2020/Nisan'dan itibaren 1.500 TL oldu. Sonraki yıllarda da kanunlarla defalarca artırıldı; örneğin 7573 sayılı Kanunla 2026/Ocak ödeme döneminden itibaren 20.000 TL'ye çıkarıldı. Tutar sık değiştiği için sınavda kuralın kendisini bilmek daha önemlidir.
• Karşılaştırma matrahına aylıkla birlikte her ay ödenen tutarlar girer: ek ödeme, engelli çocuk fark aylıkları, makam ile görev/temsil tazminatı.
• Birden fazla dosyadan aylık alanlarda her dosya ayrı değerlendirilir. Tam ya da yarım ödeme kararı, ek 19'a göre yükseltilmiş tutar üzerinden verilir.
• Evlenme ödeneği yükseltilmiş tutar üzerinden hesaplanır.
• 5510 md. 55'e göre aylık artışları sistemdeki aylığa uygulanır, yükseltilmiş tutara uygulanmaz. Artışlı tutara ilaveler eklenip ek 19 tutarıyla karşılaştırılır, yüksek olan ödenir.
• Sandık tahsilat tutarları ilavesiz aylık üzerinden hesaplanır. Ödeme programında "5510 SK. Ek Madde 19 İntibak Fark Tutar" adıyla gösterilir.
• Yükseltilmeyenler: uluslararası sözleşmeye göre aylık alanlar, sürekli iş göremezlik geliri ve ölüm geliri alanlar ve Kurumdan özel kanunlarla aylık alanlar.

Sınavda dikkat

• Alt sınır %35'tir, bakmakla yükümlü eş veya çocuk varsa %40'tır. Yalnız ana ve baba varsa %35 uygulanır.
• Tespit talep ya da ölüm tarihine göre yapılır; sonraki değişiklikler alt sınırı etkilemez.
• Hak sahibi bir kişiyse %80, iki kişiyse %90; 4/1-(b) geçici 2 uygulamasında üç ve fazla kişide %100'dür.
• Malullük ve ölümde ikinci kontrol, önceki yılın son ödeme ayındaki en düşük yaşlılık aylığıdır. 2925 ve 2926'da aynı kanunun yaşlılık aylığı esas alınır.
• İş kazası gelirinde alt sınır yalnız bakıma muhtaçlıkta ve %85'tir.
• Ek 19 dosya bazındadır ve fark Hazineden karşılanır. Gelirler, sözleşme kısmi aylıkları ve özel kanun aylıkları yükseltilmez.