2018/38: Gelir ve aylıkların birleşmesi

Bir kişi birden fazla dosyadan gelir ya da aylık hak edebilir. Örneğin kendi yaşlılık aylığı varken eşinden ölüm aylığı, iş kazasından sürekli iş göremezlik geliri hak edebilir. Bu durumda hangisinin tam, hangisinin yarım ödeneceği ya da hangisinin kapsamdan çıkacağı belirlenmelidir. Aylık uzun vadeli sigortalardan (malullük, vazife malullüğü, yaşlılık, ölüm), gelir ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortasından (sürekli iş göremezlik geliri, ölüm geliri) bağlanır.

2008/Ekim'den itibaren 5510'a göre bağlananlar: genel çerçeve (4/3/0)

• 5510 md. 54 birden fazla dosyanın tam ya da yarım ödenmesini, geçici 7/5 ise 5510 öncesi birden fazla dosyadan ödeme alanların yeni bir dosyaya hak kazanmasını düzenler.
• Bir kişide ikiden fazla gelir ya da aylık birleşirse en fazla ödemeye imkân veren iki dosya üzerinden ödeme yapılır. Diğer dosyaların hakkı bir durum değişikliğine ya da yeni bir dosyadan hak kazanılana kadar düşer.
• Değerlendirme dışı tutulanlar: geçici 18 kapsamındaki haller, 5434 sayılı Kanuna göre emekli, adi malullük, vazife malullüğü, dul ve yetim aylıkları, uluslararası sözleşme hükümleri saklı kalmak kaydıyla yabancı ülke kurumlarınca bağlanan aylık ve gelirler.

Aylıkların birleşmesi (4/3/1.1)

• Hem malullük hem yaşlılık aylığı: yüksek olan bağlanır, eşitse yaşlılık aylığı.
• Malullük, vazife malullüğü ya da yaşlılık aylığıyla birlikte eşten ölüm aylığı: ikisi de tam.
• Ana ve babadan ayrı ayrı ölüm aylığı: yüksek olan tam, düşük olan yarım.
• Birden fazla çocuktan ölüm aylığı hak eden ana ve baba: en fazla ödemeye imkân veren ilk iki dosyadan yüksek olan tam, düşük olan yarım. 34 üncü maddedeki "diğer çocuklarından hak kazanılan gelir ve aylıklar hariç" ibaresi, iki ya da daha fazla çocuğun ölüm tarihi 2008/Ekim sonrasında olan ana ve babalar için uygulanır.
• Hem eşten hem ana ve/veya babadan ölüm aylığı: tercih ettiği aylık ödenir, diğeri kapsamdan çıkar.
• Vazife malullüğü aylığı alırken tekrar sigortalı olup malullük aylığına da hak kazanan: yüksek olan, eşitse yalnızca vazife malullüğü. Vazife malullüğü ile yaşlılık aylığı ise ikisi birden ödenir.
• Evlilik ölümle sona erip sonraki eşten de aylık hak edilirse tercih ettiği aylık ödenir.

Gelirlerin birleşmesi (4/3/1.2)

• Sürekli iş göremezlik geliri ile birlikte eşten ölüm geliri: ikisi de tam.
• Ana ve babadan ayrı ayrı ölüm geliri: yüksek olan tam, düşük olan yarım.
• Birden fazla çocuktan ölüm geliri: ilk iki dosyadan yüksek olan tam, düşük olan yarım.
• Hem eşten hem ana ve/veya babadan ölüm geliri, ya da önceki ve sonraki eşten ölüm geliri: tercih.

Gelir ve aylıkların birleşmesi (4/3/1.3)

Uzun vadeli sigortalardan bir aylık ile iş kazası ve meslek hastalığından bir gelir birleşirse yüksek olanın tamamı, düşük olanın yarısı ödenir. Tutarlar eşitse iş kazası ve meslek hastalığı gelirinin tamamı, aylığın yarısı ödenir. Örnekler: malullük aylığı ve eşten ölüm geliri; yaşlılık aylığı ve sürekli iş göremezlik geliri; eşten ölüm aylığı ve babadan ölüm geliri; anneden ölüm aylığı ve babadan ölüm geliri. Hepsinde yüksek olan tam, düşük olan yarım ödenir.

Tuzak: Eşten gelen ölüm aylığı kişinin kendi aylığıyla birleşince ikisi de tam ödenir. Eşten gelen ölüm geliri ise kişinin kendi aylığıyla birleşince gelir-aylık kuralı işler ve düşük olan yarıma iner. Ancak eşten ölüm geliri ile kendi sürekli iş göremezlik geliri birleşirse ikisi de tamdır.

En yüksek ödemeye imkân veren iki dosyanın tespiti (4/3/1.4)

• Sadece en düşük dosyayı çıkarmak yetmez. Tam ve yarım ödeme kombinasyonlarının hepsi hesaplanır ve toplamı en yüksek olan iki dosya seçilir.
• Karşılaştırmada kesintiler hariç, ödemeye esas bir aylık tutar alınır. Ölüm dosyalarında dosyanın tamamı değil, hak sahibinin hissesine düşen tutar kullanılır. OAK ve ABO gibi hesap unsurlarından hareketle karşılaştırma yapılmaz. Alt sınır üzerinden ödeme yapılıyorsa alt sınır tutarı esas alınır.
• Örnek: yaşlılık aylığı 800, sürekli iş göremezlik geliri 700 ve eşten ölüm geliri 670 olsun. Yaşlılık tam + gelir yarım = 1150; gelir + ölüm geliri (ikisi gelir) tam + tam = 1370; yaşlılık tam + ölüm geliri yarım = 1135. Sonuç: iki gelir tam ödenir, yaşlılık aylığı kapsamdan çıkar.
• Yeni bir hak doğduğunda daha önce kapsamdan çıkarılan dosyalar da dahil edilerek bütün kombinasyonlar yeniden karşılaştırılır.

Sınavda çok sorulur: Kapsamdan çıkarılan dosya kaybolmaz. Her durum değişikliğinde ya da yeni hak doğduğunda karşılaştırmaya yeniden girer ve tekrar ödenmeye başlayabilir.

5510 öncesinde bir veya birden fazla dosyadan ödeme alanlar (4/3/2)

Bu başlık altında 5510 yürürlüğünde zaten gelir veya aylık alanlar ele alınır. Ayrıntılar aşağıdaki alt başlıklardadır.

Geçici 7 nci madde uygulamasının usul ve esasları (4/3/2.1)

• 5510 öncesi birden fazla dosyadan alınan ödemeler devam eder. Yeni bir dosyaya hak kazanılınca yeni dosya da dahil karşılaştırma yapılır ve en düşük dosya kapsamdan çıkar.
• Uygulandığı kişiler: 4/1-(a), 4/1-(b) ve ilk defa 4/1-(c)'li olanlar. İştirakçiliği 5510 öncesinde başlayan 4/1-(c)'liler hariçtir.
• Yeni dosya 5510'a göre ise 54'e göre karşılaştırma yalnız statüleri aynı olanlarda yapılır. 4/1-(b)'nin (4) numaralı alt bendi (tarım) hariçtir. Statüler farklıysa karşılaştırma yapılmaz.
• Yeni dosya 506, 1479, 2925 ya da 2926'ya göre ise karşılaştırma aynı kanun içindeyse o kanuna göre yapılır, farklı kanunsa yapılmaz.
• Karşılaştırma sonrasında ödenecek dosya sayısı ve toplam tutar, 5510 öncesindeki sayı ve tutardan az olamaz.
• Kapsamdan çıkan dosyanın hakkı durum değişikliğine ya da yeni hakka kadar düşer; işlem her değişiklikte tekrarlanır.

5510 öncesi bir dosyadan ödeme alanlar (4/3/2.2)

Yeni dosya 5510'a göre ise: eski ve yeni statü aynıysa (4/1-(b)(4) hariç) md. 54, farklıysa önceki mevzuat uygulanır.

• 506 yaşlılık (4/1-(a)) + 5510 4/1-(a) sürekli iş göremezlik geliri: statü aynı, yüksek tam düşük yarım.
• 1479 yaşlılık (4/1-(b)) + 5510 4/1-(a) geliri: statü farklı, ikisi tam.
• 5434 eşten ölüm (4/1-(c)) + 5510 4/1-(a) babadan ölüm: statü farklı, ikisi tam.
• 1479 eşten ölüm + 5510 4/1-(b)(4) yaşlılık: statü aynı görünse de alt bent (4) hariç tutulduğundan ikisi tam.
• 506 eşten ölüm + 5510 4/1-(a) babadan ölüm: statü aynı, tercih.
• 1479 anneden ölüm + 5510 4/1-(b)(3) babadan ölüm: statü aynı, yüksek tam düşük yarım.
• 506'ya göre birinci çocuktan ölüm geliri alan baba, ikinci çocuktan ölüm aylığına hak kazanırsa: mülga 506 ek 46 ve 5510 geçici 1 gereği gelir, aylığa hak kazanılan tarihi takip eden ödeme döneminden kesilir.

Yeni dosya 506, 1479, 2925 ya da 2926'ya göre ise: aynı kanunsa o kanunun hükümleri, farklı kanunsa iki dosya birden ödenir. Örnekler:

• 506 + 1479 iki ölüm aylığı: ikisi tam.
• 506 + 506 eşten ve babadan ölüm aylığı: yüksek olan ödenir, diğeri kapsamdan çıkar.
• 506 yaşlılık + 506 eşten ölüm geliri: yüksek tam düşük yarım.
• 1479 + 1479 ana ve babadan ölüm aylığı: çocuk 18 yaşını doldurana kadar ikisi tam, sonra yüksek olan ödenir. Çocuk malulse 18 yaştan sonra da ikisi ödenir.

5510 öncesi bir dosyaya ek olarak 5510'a göre birden fazla dosya hak edilirse aynı kurallar geçerlidir. Örneğin 5434 eşten ölüm aylığı değerlendirme dışında kalır, ödenmeye devam eder; geri kalan 5510 dosyaları kendi aralarında karşılaştırılır.

5510 öncesi birden fazla dosyadan ödeme alanlar (4/3/2.3)

• Yeni dosya da dahil karşılaştırma yapılır ve en düşük dosya çıkar. Karşılaştırma yalnız statüsü aynı olan dosyalar arasında yapılır; farklı kanuna tabi dosya karşılaştırma dışında kalır.
• Tercih durumları hariç, sonuçta ödenecek dosya sayısı ve tutar 5510 öncesinden az olamaz. Çıkan dosyadan sonra kalan iki dosya yeniden karşılaştırılmaz.
• Tutarların eşit olduğu bir örnekte 1479 ölüm aylığı kapsamdan çıkmış, 5510 ölüm geliri ödenmiştir.
• 5434 dosyası değerlendirme dışı olduğundan kişi tek dosyası varmış gibi değerlendirilir.
• Boşanma sonrası eski eşten yeniden hak kazanılan ölüm aylığı, sigortalının ölüm tarihine göre 506'ya tabiyse 506 dosyalarıyla karşılaştırılır.

2926 sayılı Kanuna göre bağlanmış aylıklar (4/3/2.4)

• 5510 md. 106/4 ile 2926 tamamen kaldırıldı; bu sigortalılar 5510'da 4/1-(b)(4) alt bendine alındı.
• Sigortalılığı devam edenlerde hak kazanma şartları 1479'a göre belirlenir. Aylık hesabında 5510 öncesi hizmetler 2926'ya, sonrası 5510'a göre hesaplanır.
• 2926 aylıkları yalnız 4/1-(b)(4) aylıklarıyla karşılaştırılır; 5510'un diğer statüleri ve 506, 2925, 1479, 5434 aylıklarıyla karşılaştırılmaz.
• Örnekler: 2926 malullük + 5510 4/1-(a) gelir = ikisi tam. 2926 yaşlılık + 4/1-(b)(4) eşten ölüm = aynı statü, kendi aylığı ve eş aylığı olduğundan ikisi tam. 2926 eşten ölüm + 4/1-(b)(2) yaşlılık = karşılaştırma yok, ikisi ödenir. 2926 eşten ölüm + 4/1-(b)(4) babadan ölüm = aynı statü, tercih.

2925 sayılı Kanuna göre hak kazanılan gelir ve aylıklar (4/3/2.5)

1/10/2008'den itibaren 2925'e göre tescil yapılmaz. Sigortalılığı devam edenler 4/1-(a) sayılır, ancak hak ve yükümlülükleri 2925'e göre devam eder. 2925 md. 39, md. 54'e atıf yaptığından 5510 sonrası 2925'e göre bağlanan dosyalar kendi aralarında 54'e göre değerlendirilir. 2925 dosyaları 5510 dosyalarıyla karşılaştırılmaz, farklı kanun sayılır. Örnekler: 2925 malullük + 2925 eşten ölüm = ikisi tam; 2925 yaşlılık + 5510 eşten ölüm geliri = ikisi tam.

506 geçici 20 sandıkları (4/3/2.6)

• Banka, sigorta, reasürans şirketleri, ticaret ve sanayi odaları ve borsa sandıkları devirden sonra 4/1-(a) sayılır; devirden önce bu kapsamda değerlendirilmez.
• Vakıf senetlerinde Kanuna aykırı hüküm varsa, kısa vadeli sigortalar ve GSS dışındaki konularda Kanun hükümleri uygulanır.
• 5510 sonrası sandığın vakıf senedine göre bağladığı dosyalar kendi aralarında md. 54'e tabidir. Sandık dosyaları 5510, 506, 2925, 1479, 2926 ve 5434 dosyalarıyla karşılaştırılmaz.
• Geçici 7/5'teki "yeni dosyadan hak kazanılması" ifadesi sandık dosyalarını da kapsar. Örnek: iki sandıktan aylık alan kişi 5510'a göre ikinci eşten ölüm geliri hak ederse karşılaştırma yapılamasa da en düşük dosya kapsamdan çıkar.

Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği değişikliği (5/12/2017) (4/3/3)

• 5/12/2017'den sonra geçici 1 dışındaki durumlarda md. 34'e göre bağlanan dosyalar md. 54'e göre değerlendirilir.
• Yönetmeliğin geçici 31 inci maddesi: 5510 öncesinde bir dosyadan ödeme alan hak sahibi 5510 sonrası yeni dosyaya hak kazanırsa, statü aynıysa md. 54 uygulanır ve tercih kullandırılır; statü farklıysa ikisi tam ödenir. İştirakçiliği 5510 öncesi başlayan 4/1-(c)'liler hariçtir.
• 5510 sonrası ölen eşten aylık alırken 5/12/2017 sonrası ana ya da babadan talepte bulunana, statüye bakılmaksızın md. 54'e göre tercih ettirilir. Talep 5/12/2017'den önceyse ölüm tarihindeki mevzuat uygulanır.
• 5510 öncesi ölen eşten (506) aylık alan kişi 4/1-(b)'li babadan talepte bulunursa statü farklıdır, ikisi tam ödenir. Baba 4/1-(a)'lıysa statü aynıdır, tercih ettirilir.
• 2926 kapsamında başka aylık aldığı için ölüm aylığı iptal edilen kız çocuklarına, md. 34 şartlarını taşıyorlarsa 5/12/2017'yi takip eden ay başından aylık bağlanır. Hak sahipliği sonra kazanıldıysa o tarihi takip eden ay başı esas alınır.
• 5434 dosyası iştirakçiliği eski 4/1-(c) olduğu için engel sayılmaz; 4/1-(a) ya da (b)'li babadan aylık bağlanır.
• Geçici 1 kapsamındaki dosyaların artırılması, azaltılması, kesilmesi ve yeniden bağlanmasında mülga kanunlar uygulanır.
• 2926 eşten ölüm + 4/1-(b)(4) babadan = aynı statü, tercih. 2926 + 4/1-(b)(1-3) ya da 1479 = farklı statü, ikisi tam. 2925 eşten + 4/1-(a) babadan = farklı kanun, ikisi tam.
• 5510 sonrası ölen ana ve babadan 4/1-(a) ya da (b) aylığı: yüksek tam, düşük yarım. Biri 5510 öncesi mülga kanunlara göre bağlanmış ve statüsü farklıysa ikisi tam ödenir.
• 506 döneminde aynı çocuktan ölüm geliri aldığı için ölüm aylığı bağlanamayan ana ve baba, 5/12/2017 sonrası talep ederse bu tarihi takip eden ay başından ölüm aylığı alır ve md. 54 uygulanır. 5510 sonrası ölümlerde ise gelir ve aylık aynı ay başında başladığından ikisi birlikte bağlanır.

Belediye başkanlarına ödenen tazminatlar (4/3/4)

Geçici 4/11 gereği emsal belediye başkanının makam tazminatı ile temsil ya da görev tazminatı aylığa eklenerek ödenir. Md. 54 karşılaştırmasında bu tazminatlar dikkate alınmaz. Tazminatların ödendiği dosyadaki aylık yarıya inmesi gerekirse yalnız aylık yarıya iner, tazminatlar tam ödenmeye devam eder.

Kapsamdan çıkarılacak dosyaların belirlenmesi (4/3/5)

Kişinin önceki dosyaları talep belgesindeki beyandan ve bilgisayar kayıtlarından araştırılır, gerekirse yazışma yapılır. Geçici 7'ye göre kapsamdan çıkan 4/1-(a) dosyası ödemeler kütüğüne "F" durum koduyla kaydedilir; 4/1-(b) işlemleri Emektar Projesi kılavuzuna göre yürütülür. F kodlu dosya sonraki karşılaştırmalara girer ve tutarı aylık artışlarıyla güncellenir. Tercih gerektiğinde Ek-10 yazısıyla kişiye tutarlar bildirilir ve tercihi sorulur.

506 mülga md. 96/5 uygulaması: A/S kodları (4/3/6)

• 4958 sayılı Kanunla eklenen ve 6/2/2004'te yürürlüğe giren hükme göre 506'ya göre bağlanan dosyalarda alt sınır yalnız ilk hak edilen dosyaya uygulanır (A); sonradan bağlananlara uygulanmaz (S). Aynı anda hak edilen dosyalarda yüksek olan ilk hak edilmiş sayılır.
• 5510 sonrası (2008/Ekim'den itibaren) yaşlılık ve malullük talebinde, bu tarihten sonra ölenlerde ve iş kazası gelirinde son takvim ayı bu tarihten sonra olanlarda A/S uygulanmaz.
• Ölüm dosyalarında A/S için: dosya 506'ya göre bağlanmış (ölüm 2008/Ekim öncesi) ve başlangıcı 6/2/2004'ten sonra olmalıdır. Bağlama işleminin 5510'dan önce ya da sonra yapılması fark etmez.
• Zamanaşımı nedeniyle gelir ve aylığın aynı tarihte başladığı durumda alt sınır, alt sınır tutarı yüksek olan dosyaya uygulanır. Bir ya da iki hak sahibi varsa sigortalı aylığı değil, alt sınır tutarı karşılaştırılır.

Ölüm gelir/aylığında tercih hakkı (4/3/7)

• Tercih md. 54 ile gelen yeni bir uygulamadır ve sayı sınırı yoktur; tercih birden fazla kez değiştirilebilir.
• Tercih mutlaka alınır ve kişiye her iki dosyanın tutarı bildirilir. İlk defa ödenecek dosya tercih edilirse başlangıç genel kurala göre belirlenir: hak sahipliğinin doğduğu tarihi takip eden ay başı.
• Ödeme yapılırken tercih değiştirilirse yeni dosyadan ödeme tercih talep tarihini takip eden ay başından başlar. Eski dosyadan kesme, talebi takip eden ödeme döneminden yapılır. Diğer hak sahiplerinin durum değişiklik tarihleri dikkate alınmaz.
• İlk tercihte eski dosyadan yapılan yersiz ödemeler yeni dosyanın birikmiş aylıklarından mahsup edilir; eş dosyasındaki diğer hak sahiplerinin hisseleri düzeltilir.
• Ölümleri 2008/Ekim sonrası olan üç dosyada statü farklı olsa da md. 54 uygulanır ve iki dosya seçilir. 5510 öncesi bir dosya ile statüsü farklı yeni dosya varsa tercih istenmez, ikisi tam ödenir. Eşten ölüm aylığı ile babadan ölüm geliri gibi gelir-aylık birleşmesinde de tercih istenmez; yüksek tam, düşük yarım ödenir.

Sınavda dikkat

• Malullük ve yaşlılık eşitse yaşlılık; vazife malullüğü ve malullük eşitse vazife malullüğü ödenir. Vazife malullüğü ve yaşlılık birlikte ödenir.
• Kendi aylığı ile eşten ölüm aylığı tam ödenir. Ana ve babadan gelen aylıklarda yüksek tam, düşük yarım. Eş ile ana-baba arasında ve iki eş arasında tercih yapılır.
• Gelir ve aylık eşitse gelirin tamamı, aylığın yarısı ödenir.
• İkiden fazla dosyada tüm kombinasyonlar karşılaştırılır; kapsamdan çıkan dosya F koduyla bekler.
• Geçici 7'de karşılaştırma için statü aynı olmalıdır. 4/1-(b)(4) ve eski 4/1-(c) iştirakçileri hariçtir; 5434 aylıkları değerlendirme dışıdır.
• Dosya sayısı ve toplam tutar 5510 öncesinden az olamaz.
• Belediye başkanı tazminatları karşılaştırmaya girmez ve yarıya inmez.
• A/S kuralı yalnız 506'ya tabi ve başlangıcı 6/2/2004 sonrası olan dosyalarda geçerlidir.