2018/38: Genel açıklamalar ve aylığa hak kazanmayı etkileyen temel kavramlar

Genelgenin kapsamı ve yürürlük mantığı (0/0/0)

2018/38 sayılı Emeklilik İşlemleri Genelgesi, SGK Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünce 6/11/2018 tarihinde yayımlanmıştır. 5510 sayılı Kanunun 4/1-(a) ve 4/1-(b) sigortalıları ile ilk defa 2008/Ekim ay başından itibaren 4/1-(c) kapsamında sigortalı olanların emeklilik işlemlerini ve 3201 sayılı Kanuna göre yurt dışı borçlanmasıyla bağlanan aylıkların usul ve esaslarını düzenler. Genelge sonradan 2019–2023 arasında çıkarılan değişiklik genelgeleriyle güncellenmiştir.

• 5510'un emeklilik hükümleri genel olarak 2008/Ekim ay başında yürürlüğe girmiştir.
• İstisna: Kanunun geçici 7/9 hükmü gereği, 30/4/2008 (hariç) tarihinden sonra, yani 1/5/2008 ve sonrasında 506, 1479, 5434, 2925 ve 2926 sayılı kanunlara göre ilk defa sigortalı/iştirakçi olanlara, yaşlılık aylığının genel şartlarını düzenleyen 28. maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları uygulanır.
• Sigortalılık, hizmet kayıtları ve Genelgede bulunmayan sigortalılık konularında 22/2/2013 tarihli ve 2013/11 sayılı Sigortalılık İşlemleri Genelgesi esas alınır.

Tuzak: Emeklilik hükümlerinin genel yürürlüğü 2008/Ekim'dir; fakat 28. maddenin 2. ve 3. fıkraları için kritik tarih 1/5/2008'dir. Sınavda “30/4/2008 dahil” ya da “1/10/2008” seçenekleri çeldirici olarak gelir.

Aylığa hak kazanmayı etkileyen üç temel kavram ve sigortalılık süresi (1/0/0)

Uzun vadeli sigorta kollarından (malullük, yaşlılık, ölüm) yardıma hak kazanılıp kazanılmadığı üç ölçüte bakılarak belirlenir: sigortalılık süresi, prim ödeme gün sayısı ve yaş.

Sigortalılık süresi, malullük-yaşlılık-ölüm sigortalarına tabi olarak ilk defa çalışmaya başlanan tarih ile aylık için yazılı istek tarihi (ölümde ölüm tarihi) arasında geçen süredir. Bu sürenin tamamen çalışılarak ya da prim ödenerek geçmesi gerekmez; aradaki kesintilerin veya farklı statülerde çalışılmasının önemi yoktur.

• 4/1-(c) kapsamında talep tarihinde sigortalı olanlar: sigortalılık başlangıcı ile emekliye sevk onayı alınarak ilişiğin kesildiği ayın son günü arası.
• 4/1-(c) sigortalılığı herhangi bir nedenle sona ermiş olanlar: başlangıç ile yazılı istek tarihi arası.
• 4/1-(c)'de bitiş tarihi belirlenirken: ölüm veya aylık bağlanmasını gerektiren hallerde görev aylığının kesildiği tarih; 5434/40'taki yaş hadleri ile sıhhi izin sürelerinin dolması halinde bu sürelerin dolduğu tarihi takip eden ay başı; diğer hallerde görevden ayrılış tarihi.
• Vazife malullüğü aylığı alırken çalışmaya başlayıp uzun vadeli sigortaya tabi olanlarda, MYÖ aylığı veya toptan ödeme hesabında vazife malullüğü aylığının bağlandığı tarihten önceki süreler sigortalılık süresi, prim günü ve prime esas kazanç bakımından dikkate alınmaz.
• Kanunun 38. maddesine göre sigortalılık başlangıcı, uluslararası sözleşmeler saklı kalmak üzere, mülga 5417, 6900, 506, 1479, 2925, 2926, 5434 sayılı kanunlar, 506'nın geçici 20. maddesindeki sandıklar veya 5510'a göre MYÖ sigortalarına ilk defa tabi olunan tarihtir.

Sigortalılık süresinin başlangıcını etkileyen faktörler (1/0/1.1)

İşe giriş ile prim başlangıcının farklı olması (yalnız 4/1-a): İşe giriş tarihi ile primlerin ödenmeye başladığı tarih farklıysa, MYÖ primi ödenmeye ilk başlanan tarih başlangıç kabul edilir.

Devralınan sandıklar (506 geçici 20): Sandığa ilk defa prim veya kesenek ödenmeye başlanan tarih esas alınır.

18 yaşından önce geçen hizmetler: MYÖ sigortalarında 18 yaşından önce sigortalı olanların sigortalılık süresi 18 yaşın doldurulduğu tarihte başlar; 18 yaş öncesi primler yalnızca prim ödeme gün sayısına eklenir.

• 4/1-(b) ve 4/1-(c) sigortalılarından meslek veya sanat okulunu bitirip mahkemece ergin kılınarak (kazai rüşt) öğrenimiyle ilgili görevde çalışanlar için 18 yaş şartı aranmaz; kazai rüşt kararından itibaren başlayan sigortalılık başlangıcı esas alınır.
• Kanunun yürürlüğünden önce sigortalı olan 4/1-(a) ve 4/1-(b)'liler için 18 yaş uygulaması yalnızca yaşlılık aylığında geçerlidir; malullük ve ölüm aylığında uygulanmaz.
• Geçici 6/1 gereği 506'ya göre 1/4/1981'den önce tescil edilenlerde 18 yaş kuralı uygulanmaz: başlangıç, yaşa bakılmaksızın ilk tescil tarihidir. 1/4/1981 (dahil) sonrası tescilde ise 18 yaşın doldurulduğu tarih esas alınır; 18 yaş öncesi çalışmalar yine prim gününe eklenir.
• 506 geçici 81'e göre aylık şartları (yaş, gün, süre) belirlenirken 18 yaşa bakılmaz, ilk işe giriş tarihi esas alınır; ancak talep tarihinde sigortalılık süresi şartının dolup dolmadığına bakılırken 18 yaş uygulanır.

Örnek: 10/1/1969 doğumlu kadın 17 yaşında 20/3/1986'da işe girmiş; şartları girişe göre 20 yıl, 42 yaş, 5075 gün olarak belirlenir. Ama 20 yıllık süre, 18 yaşını doldurduğu 10/1/1987'den itibaren sayılır ve 10/1/2007'de dolar. 2008 sonrası ilk defa 4/1-(a)'lı olan genç bir sigortalı 9 yıl sigortalılık süresiyle 10 yıl şartlı malullük aylığı alamaz, 5 yıl şartı bulunan ölüm aylığında da süre 18 yaştan itibaren sayıldığından hak oluşmayabilir. Aynı kişi kazai rüştle 4/1-(b)/(c)'li olsaydı süre ilk işe girişten sayılırdı.

Sık karıştırılır: 18 yaş kuralı sigortalılık süresini öteler ama 18 yaş öncesi günleri silmez; bu günler prim ödeme gün sayısında kalır.

Birden fazla sigortalılık hali: Başlangıç tarihi en eski olan esas alınır.

2008 öncesi birden fazla sosyal güvenlik kanunu: Mülga 2829 sayılı Kanuna göre birleştirilen hizmetlerin başlangıcı, 4/1-(a) kapsamındaki şartların tespitinde sigortalılık başlangıcıdır. 2008/Ekim'den sonra ilk defa 4/1-(b)'li olanlarda 4/1-(a) ve (c) hizmetleri, 4/1-(c) kapsamındaki tespitte ise 4/1-(a) ve (b) hizmetleri dikkate alınır ve başlangıç kabul edilir.

Borçlanmalar: Borçlanma Kanunun 41. ve geçici 7. maddelerinde, usulü Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 66. maddesinde düzenlenir. 41. maddeye göre borçlanılan süre sigortalılık başlangıcından önceye aitse, başlangıç borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür.

Sigortalılık süresine eklenen süreler (1/0/1.2)

Kanunda sigortalılık süresine ekleme hükmü yoktur; ancak 2008 öncesi kazanılmış haklar olarak şunlar sigortalılık süresine eklenir:

• 506 sayılı Kanunun mülga ek 5. maddesi kapsamındaki itibari hizmet süreleri,
• 5434 sayılı Kanunun mülga 32. maddesine göre verilen fiili hizmet süresi zamları.

Bu süreler 2008/Ekim'e kadar tabi oldukları kanuna göre değerlendirilir. Ek 5'te sayılıp 5510/40'ta sayılmayan işlerde 2008 öncesi geçen sürelerin itibari hizmet sayılması için 3600 gün şartı aranmaz.

Burası çok önemli: İki kazanılmış hak üç sonuç bakımından birbirinin tersidir:
5434/32 FHSZ: sigortalılık süresine eklenir, prim gününe eklenir, yaştan indirilmez.
506/ek 5 itibari hizmet: sigortalılık süresine eklenir, 3600 gün aranmadan yaştan indirilir, prim gününe eklenmez.

Prim ödeme gün sayısı ve oluşturan hizmetler (1/0/2, 1/0/2.1)

Prim ödeme gün sayısı, MYÖ sigortalarına tabi geçen sürelerin gün sayısıdır. Şunlardan oluşur: zorunlu ve isteğe bağlı sigorta, ihya, birleştirme, yurt içi ve yurt dışı borçlanma süreleri, devir sandıkları hizmetleri, maden yer altı hizmetlerinin 1/4'ü, FHSZ ve ağır engelli çocuğu olan kadın sigortalının çalışmalarının 1/4'ü.

2.2.1 Maden yer altı işleri: Geçici 9/6 gereği 2008 öncesi 506'ya tabi olup 2008 öncesi maden yer altı işlerinde çalışmaya başlayanların, öncesi ve sonrası bu işlerdeki çalışmaları en az 1800 gün ise bu çalışmaların dörtte biri prim gününe eklenir.

2.2.2 5434/32 FHSZ: 2829 kapsamında birleştirme hizmeti sayılır; 2008 öncesi süreler için 4/1-(a) ve (b) kapsamında aylık bağlanacakların prim gününe eklenir. 4/1-(b)'lilerden 22/6/2013 itibarıyla talebi sonuçlanmamış veya sonra talepte bulunanların 1479 geçici 10'a göre kademeli şartları belirlenirken, 1/10/1999 veya 1/6/2002 öncesi 5434/32 FHSZ hizmet süresine eklenir. Örnekler: 720 gün 4/1-(c) + 180 gün FHSZ olan ve 1988'den beri Bağ-Kur'lu sigortalının şartları 49 yaş/9000 gün; 4/1-(c)'de 1800 gün + 450 gün FHSZ olan sigortalının 4/1-(c) hizmeti 6 yıl 3 ay sayılarak şartı 51 yaş/9000 gün çıkar.

5434/32'ye göre 7 yıl, 40. maddeye göre 1 yıl FHSZ'si olan radyoiyonizan çalışanının yararlanacağı azami süre 7 yıldır: 7 yıl Kanundaki 5 yılı aştığından 2008 sonrası FHSZ eklenmez, kazanılmış hak gereği 7 yıldan da indirime gidilmez. FHSZ Yönetmeliğine göre 2008/Ekim öncesinde beş ya da sekiz yıl aşılmışsa sonraki FHSZ eklenmez; aşılmamışsa sonraki FHSZ bu sınırları aşmayacak şekilde eklenir.

2.2.3 5510/40 FHSZ: Hesaplanan FHSZ prim gününe şu sınırlarla eklenir:

• 40/2 tablosunun (1)–(9), (11), (12), (15)–(19) sıraları: en fazla 5 yıl,
• (13) ve (14) sıraları: en fazla 8 yıl,
• (10) sıra (yer altı işleri): süre sınırı yok.

2.2.4 Ağır engelli çocuğu olan kadın: 28/8 gereği, başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede ağır engelli çocuğu olan kadın sigortalının Kanunun yürürlüğünden sonra geçen prim günlerinin dörtte biri eklenir. Şart: yetkili sağlık hizmeti sunucusunun sağlık kurulu raporu ve Kurum sağlık kurulunun onayı. Ekleme Kurum sağlık kurulu kararında belirtilen tarihten itibaren hesaplanır; çocuğun ölümü veya bakıma muhtaçlığın kalkmasında o tarihe kadar olan günler dikkate alınır. Örnek: 6500 günü olan, karar tarihinden sonra 1500 günü bulunan anne: 1500/4 = 375; toplam 6875 gün. FHSZ'li kadın sigortalıda FHSZ ve bu ek süre ayrı ayrı hesaplanır; dörtte bir hesabında FHSZ dikkate alınmaz.

Yaş kavramı (1/0/3, 1/0/3.1)

Kanunun 57. maddesine göre sonradan yapılan yaş düzeltmelerine karşı şu doğum tarihleri esas alınır:

• İş kazası/meslek hastalığında hak sahiplerine bağlanacak gelirlerde: kaza tarihi veya meslek hastalığının ilk tespit tarihindeki nüfus kaydı,
• MYÖ sigortalarında: ilk defa MYÖ sigortasına tabi olunan tarihteki nüfus kaydı,
• Ölüm sigortasında hak sahibi çocuklar: sigortalının ilk defa MYÖ'ye tabi olduğu tarihteki kayıt; sigortalı çalışmaya başladıktan sonra doğan çocuklarda nüfusa ilk yazılan doğum tarihi.

Bu tarihlerden sonra kesinleşen mahkeme kararlarıyla yapılan yaş tashihleri aylık işlemlerinde dikkate alınmaz. Yaş, tahsis talep tarihinden doğum tarihi çıkarılarak bulunur ve gün-ay-yıl olarak tam dolmuş olmalıdır.

• Ayın 28/29/30/31 çekmesine bakılmaksızın ay sonunda başvuran o ay başvurmuş sayılır; aylık takip eden ay başında başlar. 29 Şubat doğumlu özel sektör çalışanı 28 Şubatta başvurursa (diğer şartlar varsa) aylık 1 Marttan başlar.
• Talep tarihinde yaş şartını doldurmayanın talebi, yaş şartını talep tarihinden itibaren 1 ay içinde tamamlayanlar hariç, reddedilir.

Örnek: 54 yaş şartı olan 10/11/1975 doğumlu sigortalı 9/10/2029'da başvurursa 53 yaşındadır; aylık bağlanmaz.

Yaş hadlerinden indirim (1/0/3.2)

Emeklilik yaşından indirilen üç süre vardır: 506 mülga ek 5 itibari hizmet süreleri, 5510/40 FHSZ ve ağır engelli çocuğu olan kadının 2008 sonrası prim günlerinin dörtte biri.

• Ek 5 itibari hizmet: 2008'e kadar geçen süreler 3600 gün aranmadan, beş yıldan çok olmamak üzere yaştan indirilir. 2008 öncesi 4/1-(a)'da itibari hizmeti olup sonra 4/1-(b) veya (c)'de çalışanlara geçici 2'ye göre aylık bağlanırken şartlar (b)/(c)'ye göre belirleniyorsa itibari hizmet dikkate alınmaz; 4/1-(a)'dan aylık bağlanacaksa yaştan indirilir.
• 40. madde FHSZ: Üç yılı geçmemek üzere, (18) sıradaki yasama organı üyeleri ve dışarıdan atanan bakanlar için tamamı, diğerleri için yarısı yaştan indirilir. (10) sıradaki yer altı işlerinde FHSZ'nin tamamı indirilir, üst sınır yoktur.
• İndirim için asgari çalışma: ölüm ve maluliyet halleri ile (18) sıra hariç, yer altı işlerinde en az 1800 gün, diğer sıralarda en az 3600 gün.

Örnek: Kurşun-arsenik 1400 gün (her 360 güne 60 gün), radyoaktif 1300 gün (90 gün), kanalizasyon 1600 gün (180 gün): FHSZ 234 + 325 + 800 = 1359 gün. 3600 gün şartında tüm işyerleri toplanır (4300 gün), ama kanalizasyonda 1800 gün dolmadığından o 800 gün indirimde kullanılmaz. Yaş indirimi (234 + 325)/2 = 279 gün (9 ay 9 gün).

Ağır engelli çocuk annesi: 2008 sonrası prim günlerinin dörtte biri yaştan indirilir. 46 yaş şartlı, bu kapsamda 1000 günü olan anne için indirim 250 gün (8 ay 10 gün); gereken yaş 45 yaş 3 ay 20 gün olur.

Dikkat: FHSZ'de yaştan indirilen, prim gününe eklenen sürenin yarısıdır; ağır engelli çocuk annesinde ise eklenen dörtte birin tamamı yaştan indirilir.

506/ek 5, 5434/32 ve 40. madde hizmetlerinin 4/1-(a)'da değerlendirilmesi (1/0/4)

5510 ile 506 ek 5 ve 5434/32 yürürlükten kaldırılmış, konu 40. maddede FHSZ olarak yeniden düzenlenmiştir. Geçici 7/1 gereği 2008'e kadarki başlangıçlar, hizmetler, FHSZ, itibari hizmet, borçlanılan ve ihya edilen süreler tabi oldukları kanuna göre değerlendirilir. Geçici 7/2: 5434/32'ye müstahak görevlerdeki süreler 40. maddedeki 3600 günün hesabında sayılır; ek 5'te olup 40'ta olmayan işlerde 2008 öncesi süreler için 3600 gün aranmaz.

Ek 5'te de 40. maddede de sayılan işlerde toplam itibari/fiili hizmet:

• 3600 günün altında: Yalnızca 2008/Ekim öncesi itibari hizmet yaştan indirilir; 2008 sonrası FHSZ'nin yarısı yaştan indirilmez (ama prim gününe eklenir).
• En az 3600 gün: 2008 öncesi itibari hizmet sigortalılık süresine eklenir ve 5 yılı geçmemek üzere yaştan indirilir; 2008 sonrası FHSZ 5 yılı geçmemek üzere prim gününe eklenir, yaş indirimi bunun yarısı olan 2,5 yılı geçemez.
• Yaş indirimi üst sınırı: prim gününe 8 yıl eklenenlerde 3 yıl, 5 yıl eklenenlerde 2,5 yıl.

SPGM'nin 11/11/2015 tarihli genel yazısıyla, 2008 öncesi 40. maddedeki işlerde (5434/32 ve ek 5 dışında) primli çalışmalar ile 2008 sonrası FHSZ'li çalışmalar toplamı 1800/3600 günü bulursa 2008 sonrası FHSZ için yaş indirimi yapılmaya başlanmıştı; 2008/Ekim–11/11/2015 arasında reddedilip sonra aylık bağlananlara ilk talebe göre hak doğuyorsa ikinci karar işlemi yapılır. Ancak 27/7/2016 tarihli FHSZ Yönetmeliği değişikliğiyle bu 2008 öncesi çalışmalar yaş indirimi gün sayısında artık dikkate alınmaz.

506/ek 5 ve 40. madde hizmetleri: basın örnekleri (1/0/4.1)

11/8/1977'den itibaren ek 5 kapsamında olan basın ve gazetecilik işyeri çalışanları 2008/Ekim'den sonra kapsamdan çıkarılmıştı. 6385 sayılı Kanunla 40. maddeye eklenen (16) ve (17) sıralarla basın kartı sahibi gazeteciler ve TRT haber hizmetinde fiilen çalışanlar 2013/Şubat ay başından itibaren yeniden FHSZ'den yararlanır. Geçici 48 ile 2008/Ekim–2013/Şubat arası için FHSZ prim farkı ödenirse bu süre de FHSZ sayılır.

• 3600 günün altındaki ek 5 itibari hizmet, şartların belirlendiği 8/9/1999 ve 23/5/2002 tarihlerinde dahil sigortalılık süresine eklenir ve yaştan indirilir.
• Basın işyerinde FHSZ katsayısı her 360 gün için 90 gündür; prim gününe ekleme için asgari süre yoktur. 2950 günlük çalışma 738 gün ekler ama 3600 gün dolmadığından yaş indirimi olmaz; 4500 günde 1125 gün eklenir, yaş indirimi 563 gündür.
• Ek 5 itibari hizmet süresi, çalışma süresinin dörtte biridir (1600 gün → 400 gün).

Basın örneğinde (2008 öncesi 1800 gün itibari + 2013 sonrası 1500 gün FHSZ) toplam 3600'ün altında kaldığından yalnız 2008 öncesi itibari süre (1 yıl 3 ay) yaştan indirilir; geçici 48'le 1100 gün daha kazanılınca toplam 3600'ü aşar ve 2008 sonrası FHSZ'nin yarısı da indirilir.

Geçici 48. madde prim farkı (1/0/4.2)

• 2008/Ekim ay başı ile 19/1/2013'ü takip eden ay başı arasında basın kartıyla basın-gazetecilikte veya TRT haber hizmetinde çalışanlar; 19/1/2013'ten önce tahsis talebinde bulunanlar ile ölen sigortalıların hak sahipleri de yararlanır.
• Prim farkı ödenince hizmetler talep/ölüm tarihinden önceye mal edilir, aylık aylık başlangıç tarihi itibarıyla yeniden hesaplanır ve farklar bu tarihten itibaren ödenir.
• Kısmi ödemede ödemeyle orantılı hizmet dikkate alınır.
• Hizmet birleştirmesiyle 2008 sonrası 4/1-(b)'den aylık bağlananlar da aynı esaslarla yararlanır.

5434/32 ve 40. madde hizmetleri (1/0/4.3)

2008 öncesi 4/1-(a)'ya başlayan ve 5434/32 FHSZ'si bulunan sigortalının önce 8/9/1999 ve/veya 23/5/2002 tarihli sigortalılık süreleri bulunur, bu tarihlere kadarki FHSZ eklenir ve hak tarihi belirlenir; talep tarihindeki sigortalılık süresi kontrolünde 2008/Ekim'e kadarki FHSZ dikkate alınır.

• 5434/32 FHSZ: sigortalılık süresine ve prim gününe eklenir.
• 2008 öncesi 5434/32 çalışmaları ile 2008 sonrası 40. madde çalışmaları toplamı 3600 gün olursa, yalnız 2008 sonrası 40. madde FHSZ'si için ve 3 yılı geçmemek üzere yaştan indirim yapılır.

Örnekte 25 yıl/50 yaş/5375 gün şartlı sigortalı 29 yıl sigortalılık süresine ulaşsa da 5434/32 FHSZ yaştan indirilmediğinden 45 yaşında aylık alamaz. Başka örnekte demir-çelikte 1480 gün çalışana 370 gün FHSZ eklenir; 5434/31 fiili hizmeti (1800 gün) ile toplam 3600'ü bulmadığından yaş indirimi yapılmaz.

Sınavda dikkat

• 28. maddenin 2. ve 3. fıkraları için kritik tarih 1/5/2008'dir.
• 18 yaş kuralı: 1/4/1981 öncesi tescilde yok; geçici 81 şartları ilk işe girişe göre, sigortalılık süresi kontrolü 18 yaşa göre yapılır.
• 5434/32 FHSZ prim gününe eklenir ama yaştan indirilmez; ek 5 itibari hizmet yaştan indirilir ama prim gününe eklenmez.
• FHSZ prim günü sınırları: 5 yıl, (13)-(14) için 8 yıl, (10) yer altı için sınırsız.
• Yaş indirimi: FHSZ'nin yarısı (en çok 3 yıl); (18) sıra ile yer altında tamamı; ağır engelli çocuk annesinde 1/4'ün tamamı.
• Yaş indirimi için 3600 gün (yer altı 1800); ölüm, maluliyet ve (18) sıra için aranmaz.
• Yaş şartı talep tarihinde dolmalı; 1 ay içinde dolduranlar hariç talep reddedilir.
• Geçici 48: dönem 2008/Ekim–2013/Şubat; kısmi ödemede orantılı değerlendirme.