2018/38: Mahkeme kararlarının uygulanması ve toptan ödeme

Bu konu iki farklı başlığı içerir. Birincisi Kurum aleyhine verilen mahkeme kararlarının nasıl ve ne kadar sürede uygulanacağıdır. İkincisi aylığa hak kazanamayanlara yapılan yaşlılık ve ölüm toptan ödemesidir. Toptan ödeme, aylık bağlanamayan kişiye ya da hak sahiplerine primlerin güncellenmiş tutarının bir defada geri verilmesidir.

Mahkeme kararlarının uygulanması (4/5/0)

• Anayasa md. 138/son: Yasama ve yürütme organları ile idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez ve geciktiremez. İdarenin kararı uygulayıp uygulamama konusunda takdir hakkı yoktur.
• Kararda açık bir yazı ya da hesap hatası varsa tashih (6100 s. HMK md. 304) istenebilir. Hüküm açık değilse, tereddüt doğuruyorsa ya da çelişkili fıkralar içeriyorsa icra tamamlanana kadar tavzih (md. 305) istenebilir. Emeklilik birimleri hatayı gerekçeli bir yazı ve belgelerle hukuk birimine iletir. Hataların önlenmesi için dava dilekçeleri ve özellikle bilirkişi raporları dikkatle incelenir.
• Hukuk Müşavirliğinin 2014/30 sayılı Genelgesine göre kararlar ikiye ayrılır:
  • Kesinleşmeden uygulanabilenler: gelir veya aylığın yanlış ya da eksik hesaplandığına ilişkin davalar, boşandığı eşle fiilen birlikte yaşama tespitleri, hak sahipliği tespiti, yersiz ödeme ve alacak davaları, maluliyet ve sürekli iş göremezlik tespiti. Bunlarda ödeme kesinleşme beklenmeden, başvuru tarihinden itibaren 30 gün içinde yapılır.
  • Kesinleşmeden uygulanamayanlar: hizmet tespiti ile kişiler ve aile hukukuna ilişkin kararlar (gaiplik, kısıtlama, yasal danışman, vasi, kayyum, nüfus kaydının düzeltilmesi, boşanma, soybağının düzeltilmesi). Bunlarda alacak, kararın kesinleşmesinden sonraki başvuru tarihinden itibaren 30 gün içinde ödenir.
• Kararın hangi gruba girdiği konusunda tereddüt varsa hukuk servisinden görüş alınır. Kararda faize hükmedilmişse asıl alacak faiziyle birlikte, hükmedilmemişse yalnız asıl alacak ödenir.
• Fiilen birlikte yaşama nedeniyle aylık kesme işleminin iptaline ilişkin kararlar, eda hükmü içermese ve geçmişe dönük toplu ödemeye yol açsa bile kesinleşme beklenmeden uygulanır. Bunlar hizmet tespiti, kişiler hukuku ya da aile hukuku davası sayılmaz.
• 4/1-(a) dosyalarında geriye dönük aylık ve faize hükmedilmişse:
  • Kararda anapara ve faiz tutarı varsa ikisini de emeklilik servisi öder.
  • Yalnız anapara yazılı olup faiz talep ediliyorsa faiz, MOSİP "Faiz Hesaplama Modülü" ile hesaplanır ve anaparayla birlikte ödenir.
  • İcra takibi başlatılmışsa muhasebe servisine yazıyla icra dosya numarası ve tutar bildirilir; muhasebe servisi tutarı MOSİP üzerinden icra müdürlüğüne gönderir.
• Kesinleşmeden ödenen tutarlar için karar sonradan bozulursa, ödenen tutar ödeme tarihinden itibaren işleyecek kanuni faiziyle geri alınır.

Tuzak: Maluliyet tespitine ilişkin kararlar kesinleşmeden uygulanır, gaiplik kararı ise kesinleşmeden uygulanamaz. Her iki grupta ödeme süresi 30 gündür. Fark, sürenin hangi başvurudan başladığıdır.

Yaşlılık ve ölüm toptan ödemesi (4/6/0)

5510 sayılı Kanunun 31 inci (yaşlılık) ve 36 ncı (ölüm) maddeleri ile toptan ödemenin ihyası (geri alınıp aylığa çevrilmesi) bu bölümde açıklanır.

Yaşlılık toptan ödemesi (4/6/1.1)

• Kimlere yapılır: 4/1-(a), 4/1-(b) ve ilk defa 4/1-(c) kapsamındaki sigortalılardan çalıştığı işten ayrılan, işyerini kapatan ya da devreden ve md. 28/2-(a)'daki yaş şartını (kadın 58, erkek 60) doldurduğu halde malullük veya yaşlılık aylığına hak kazanamayanlara.
• Başvuru: 5/12/2017 Yönetmelik değişikliğiyle dilekçeye aylık prim ve hizmet belgesi ile işten ayrılış bildirgesi ekleme zorunluluğu kalktı. 4/1-(a) ve (b)'lilerin (ya da vekil veya vasilerinin) işten ayrıldıktan ya da işyerini kapattıktan sonra ilgili üniteye, 4/1-(c)'lilerin Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığına Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesiyle başvurması yeterlidir.
• Tutar: 4/1-(a) ve (c)'de kişi adına bildirilen, 4/1-(b)'de kişinin kendi ödediği malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primleridir. Genelge MYÖ primini %20 olarak gösterir; 7566 sayılı Kanunla bu oran 2026/Ocak'tan itibaren %21'e çıkarıldığından sonraki dönemlerde prim tutarı yeni orana göre oluşur.
  • 2008/Ekim öncesi süreler: geçici 5 gereği mülga kanunlara göre 5510 yürürlük tarihi itibarıyla hesaplanır. 5510 yürürlüğü ile yazılı istek tarihi arasındaki yılların güncelleme katsayılarıyla güncellenir.
  • 2008/Ekim ve sonrası: primin ait olduğu yıldan istek tarihine kadar geçen yılların katsayılarıyla güncellenir.
• Kısa vadeli sigorta ve GSS primleri ödenmez. Hizmet borçlanmaları yaşlılık toptan ödemesine dahil edilmez.
• Toptan ödemeden sonra ödeme tarihinden önceki bir hizmet ortaya çıkarsa ödeme düzeltilir. Toptan ödemeden sonra yeniden çalışan kişi, talep ederse yeni sürelerinin karşılığını da toptan ödeme olarak alabilir.
• Aylık ya da toptan ödeme isteyen ve sonradan ortaya çıkan hizmetle prim gününü tamamlayan kişiye aylık bağlanır. Toptan ödeme talebinden önce tahsis talebi varsa ilk tahsis talep tarihi, yoksa toptan ödeme talep tarihi esas alınır. Ödenen toptan tutar aylıktan mahsup edilir. Örnek: 3300 gün için toptan ödeme alan kişinin başka sicilde 300 günü çıkar ve 3600 gün tamamlanır. Toptan ödeme talebini takip eden ay başından yaşlılık aylığı bağlanır.

Ölüm toptan ödemesi (4/6/1.2)

• 5510 md. 36: ölüm aylığı bağlanamazsa, ölüm tarihi esas alınarak md. 31/1'e göre hesaplanan tutar md. 34 şartlarını taşıyan eş, çocuklar, ana ve babaya hisseleri oranında ödenir.
• Ölüm aylığı için aranan hak sahipliği şartlarını taşımayan hiç kimseye toptan ödeme yapılmaz.
• Hak sahiplerine yapılan toplam ödeme, sigortalıya yapılacak toptan ödemeyi geçemez; gerekirse hisselerden orantılı indirim yapılır.
• Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesiyle başvurulur; malul çocuklar için sağlık kurulu raporu eklenir. Lise ve dengi okula devam eden erkek çocukların öğrenim durumu MEB ve YÖK kayıtlarından alınır, öğrenci belgesi istenmez.
• Kısa vadeli ve GSS primleri ödenmez. Ancak sigortalının sağlığında yaptığı hizmet borçlanmaları ölüm toptan ödemesine dahil edilir.
• Toptan ödemeden sonra yeni hizmetle aylık şartı oluşursa ödenen tutar ihya edilir. Aylık, ölüm tarihini ya da hak sahibi olma niteliğinin kazanıldığı tarihi takip eden ay başından başlar. Örnek: 780 günle toptan ödeme yapılmış, sonra 140 gün daha bulunmuş ve 900 gün şartı oluşmuştur.

Sık karıştırılır: Hizmet borçlanması yaşlılık toptan ödemesine girmez, ölüm toptan ödemesine girer. Yaşlılıkta sonradan tamamlanan günle aylıkta tahsis ya da toptan ödeme talep tarihi esas alınır. Ölümde ise aylık ölüm tarihine göre başlar.

Toptan ödemede güncelleme katsayıları (4/6/2)

• 2008 ve 2009 yıllarında yapılan toptan ödemelerde 5510'un yürürlüğe girdiği 2008 ile ödeme yılı arasında geçen bir takvim yılı olmadığından güncelleme katsayısı kullanılmaz. Katsayı ilk kez 2010'da talepte bulunanlara uygulanır.
• Örnek: 2011'deki talepte 5510 yürürlüğündeki tutar 2009 (1,0653) ve 2010 (1,0907) katsayılarıyla çarpılır.
• Her yıl Nisan'a kadar yapılan ödemelerde bir önceki yılın katsayısı, GSYH gelişme hızı açıklanmadığı için yalnız TÜFE'ye göre alınır. Gelişme hızı açıklanınca program tutarı yeniden hesaplar ve eksik kalan kısım kişinin toptan ödemeyi aldığı banka şubesine gönderilir.

Sınavda dikkat

• Mahkeme kararları başvurudan itibaren 30 gün içinde ödenir. Hizmet tespiti ile kişiler ve aile hukuku kararları için kesinleşme beklenir.
• Kesinleşmeden ödenen tutar karar bozulursa kanuni faiziyle geri alınır.
• Yaşlılık toptan ödemesi için yaş şartı kadında 58, erkekte 60'tır ve işten ayrılmak ya da işyerini kapatmak gerekir.
• Toptan ödemede yalnız MYÖ primleri güncellenerek ödenir; kısa vade ve GSS primleri ödenmez.
• Borçlanma yaşlılık toptan ödemesine girmez, ölüm toptan ödemesine girer.
• Hak sahiplerine toplam ödeme sigortalının toptan tutarını aşamaz.
• Güncelleme katsayısı 2010'dan itibaren uygulanır; Nisan'a kadar TÜFE ile geçici hesap yapılır.