2018/38: Ölüm aylığının başlangıcı, paylaştırılması, ödenekler ve kesilmesi

Ölüm aylığı başvurusu (2/4/4)

Hak sahipleri Kurumca hazırlanan Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesi (Ek-2) ile başvurur. Adi posta, kargo veya elden başvuruda Kurum kayıtlarına intikal tarihi; taahhütlü, iadeli taahhütlü, APS, PTT Alo Post veya PTT kargoda postaya veriliş tarihi talep tarihidir.

• Malul çocuklar için dilekçeye sağlık kurulu raporu eklenir.
• Lise ve dengi ile yükseköğrenimdeki çocukların öğrencilik bilgileri MEB ve YÖK kayıtlarından alınır; ayrıca öğrenci belgesi istenmez.
• 18 yaşını dolduran kız ve erkek çocukların şartları talep veya belge alınmadan sistemsel olarak kontrol edilir; şartı devam edenlerin aylığı sürer, bitenlerinki kesilir. Bilgi alınamazsa öğrenci belgesi istenir.

Ölüm aylığının başlangıcı (2/4/5)

5.1 Genel kural (md. 35): Aylık, ölüm tarihini; hak sahipliği ölümden sonra kazanılmışsa bu niteliğin kazanıldığı tarihi takip eden ay başından başlar. Kesilme sebebi ortadan kalkıp yeniden hak sahibi olunursa aylık müracaat tarihini takip eden ay başından başlar. Boşanmayla hak kazanan kız çocuğunda başlangıç boşanma ilamının kesinleştiği tarihe göre belirlenir (ör. 2009'da ölen babanın kızı 2/3/2015'te boşanıp 16/6/2015'te başvurursa aylık 1/4/2015'te başlar).

5.2 Ölüm tarihinde hak sahibi olup bu niteliği kaybeden ve sonra yeniden kazanan kişinin aylığı müracaat tarihini takip eden ay başından başlar; ölüm gelirinde de aynıdır. Örnek: çalıştığı için aylığı kesilen kız 20/5/2014'te işten ayrılıp 12/6/2014'te başvurursa aylık 1/7/2014'te başlar.

Sık karıştırılır: Hak sahipliğini ilk defa ölümden sonra kazanan (ölüm tarihinde evli olup sonra boşanan kız) için başlangıç niteliğin kazanıldığı tarihe bağlıdır. Ölüm tarihinde hak sahibi olup niteliğini kaybedip yeniden kazanan için başlangıç müracaat tarihine bağlıdır.

• 5.3 Malullük veya yaşlılık aylığı alırken ölen sigortalının hak sahiplerine aylık ölüm tarihini takip eden ay başından başlar.
• 5.4 Toptan ödemeyle tasfiye edilen süreler hak sahiplerince 31/2'ye göre ihya edilirse aylık, ihya bedeli dahil borçların ödendiği tarihi takip eden ay başından başlar.
• 5.5 SSİY 60, 62, 67 (5/12/2017 değişikliği): 4/1-(b) hizmetleri dikkate alınarak aylık bağlanacaksa borçların ödenmesi zorunludur; borç ödendikten sonra aylık ölüm tarihini (veya hak sahipliğinin kazanıldığı tarihi) takip eden ay başından başlar. 2008 öncesi isteğe bağlı/topluluk sigortası, 2925, ek 5, ek 6 ve ek 9/2 borçlarında da aynı kural geçerlidir. Ölüm 5/12/2017'den önce olup borç bu tarihten sonra ödenmişse aylık 1/1/2018'den başlar; daha önce ödenmişse ödeme tarihini takip eden ay başından başlar.
• 5.6 Ek 9 birinci cümle: Ölüm tarihinde görünmeyen ama işlem sırasında çıkan, ölüm öncesine ait borç brüt asgari ücretin iki katına kadarsa başlangıç değişmez, borç aylıklardan 1/3 kesilir; fazlası ise ödenince yukarıdaki kurala göre başlar. 4/1-(a) ve (c)'den aylıkta GSS borcu dikkate alınmaz. (Güncel not: 7566 sayılı Kanunla eklenen ek 24. madde, Kurumdan gelir veya aylık alanların prim borçlarının gelir/aylığın %25'ini aşmamak üzere kesilerek tahsilini öngörmüştür; SGK'nın 2026/19 sayılı Genelgesiyle kesinti oranı %10 olarak belirlenmiştir. Genelgedeki 1/3 oranı bu düzenleme dikkate alınarak uygulanmalıdır.)
• 5.7 Ticari faaliyetini sürdürerek 4/1-(a)'dan talepte bulunup borcu yüzünden aylığı bağlanamayan sigortalı borcunu ödemeden ölürse, son statü olan 4/1-(b)'den, borçlar ödenince, ölüme kadarki hizmetleri dikkate alınarak aylık bağlanır.
• 5.8 Geçici 63 kapsamındaki 4/1-(b) borçları ortak uygulamalar bölümündeki esaslara tabidir.
• 5.9 Aylığı kesilen çocuk sonradan Kurum sağlık kurulunca en az %60 malul bulunursa aylık, zamanaşımı saklı kalmak üzere rapor tarihini takip eden ay başından bağlanır. Sigortalının sağlığında bakmakla yükümlü olduğu malul çocukta yeniden sevk yapılmaz, mevcut rapor esas alınır. Mevcut raporu olan çocukta rapor yeniden sevk yapılmadan Kurum sağlık kuruluna gönderilir ve ölüm tarihinde malul olup olmadığı sorulur; ölüm tarihinde malulse aylık ölümü takip eden ay başından, yalnız rapor tarihinde malulse rapor tarihini takip eden ay başından başlar.
• 5.10 İlk talepten önce kesilmeyi gerektiren olaylar (işe giriş, evlenme, öğrenime ara verme vb.) varsa talep aynı zamanda yeniden bağlama talebi sayılır; zamanaşımı dikkate alınarak hak sahipliğinin olmadığı dönemlerin aylıkları düşülür, kalanı ödenir.

Hak sahiplerine paylaştırma (2/4/6)

Eş ve çocuklara bağlanan aylıklar toplamı sigortalının aylığını aşarsa, hisseleriyle orantılı olarak indirilir.

Eşin hissesi (2/4/6.1)

• Dul eşe %50,
• Aylık bağlanmış çocuğu bulunmayan dul eşe, 5/1-(a), (b), (e) hariç 5510'a veya yabancı ülke mevzuatına göre çalışmıyor ve kendi sigortalılığından gelir/aylık almıyorsa %75.

Çocukların hissesi (2/4/6.2)

• Her çocuk için %25.
• %50: sigortalının ölümüyle anasız ve babasız kalan veya sonradan bu duruma düşenler, ana-babası arasında evlilik bağı olmayanlar, ölüm tarihinde evlilik bağı olup ana veya babası sonradan evlenenler ve kendisinden başka aylık alan hak sahibi bulunmayanlar.
• Evlat edinilmiş, tanınmış, nesebi düzeltilmiş veya babalığı hükme bağlanmış çocuklar da aynı oranlardan yararlanır.

Ana ve babanın hissesi (2/4/6.3)

Eş ve çocuklara bağlanan toplam ölüm aylığından az ise artan kısım ana ve babaya eşit ödenir; ancak ana ve babanın toplam hissesi %25'tir: ikisi birden hak kazanırsa her biri %12,5, yalnız biri hak kazanırsa %25 alır; diğeri sonradan girerse %12,5'e düşer. Artan hisse şartı ölüm tarihiyle sınırlı değildir: sonradan artan hisse çıkarsa aylık bağlanır, artan hisse kalkarsa durum değişikliğini takip eden ödeme döneminden kesilir.

Tuzak: 5510'a göre ana-babanın toplam hissesi %25'tir (birlikte %12,5'er). 2008 öncesi ölümlerde 506'ya göre hisselendirmede ise her birine %25 verilir.

Evlenme ödeneği (2/4/7)

• Evlenmesi nedeniyle aylığı kesilecek kız çocuğuna, talep ederse almakta olduğu gelir/aylığın (ek ödeme hariç) iki yıllık tutarı bir defaya mahsus peşin ödenir. 2008 öncesi ölen 4/1-(b)'linin kızı 2008 sonrası evlenirse de yararlanır.
• Aylık evlenmeyi izleyen ödeme döneminden durdurulur, durdurulduğu tarihten iki yıl sonra kesilir. Diğer hak sahiplerinin hisseleri iki yıllık sürenin bitimini takip eden ödeme döneminden yeniden belirlenir.
• İki yıl içinde yeniden hak sahibi olursa (boşanma, dul kalma) bu sürede aylık bağlanmaz; aylık iki yıl dolunca başlar (Kanuna göre bu süre içinde 60/1-(f) kapsamında GSS'li sayılır). Ancak iki yıl içinde eşi ölürse eşinden ölüm aylığı bağlanır.
• Talep Ek-2 belgesiyle yapılır; evlenme nüfusa işlenmemişse evlenme cüzdanı örneği verilir. Kesilme sırasında ödenek isteyip istemediğine dair dilekçe alınmadan iki yıl içinde ikinci karar yapılmaz; ödenek istemediğini beyan edenin sonraki talebi reddedilir.
• Hem ölüm geliri hem ölüm aylığı alan kıza ödenek her iki dosyadan hesaplanır. 2022 sayılı Kanuna göre fark aylığı ödenek hesabına katılmaz.

Cenaze ödeneği (2/4/8)

• Şart: iş kazası/meslek hastalığı sonucu ölüm, ya da sürekli iş göremezlik geliri, malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı alırken ölüm, ya da en az 360 gün MYÖ primi bildirilmiş olması. 360 günde ölüm tarihinde sigortalı olma şartı aranmaz.
• 4/1-(c)'de görevdeyken ölenlerde kurumun cenaze gideri, nakil gideri vb. ödeme yapıp yapmadığı araştırılır (ölüm yardımı hariç); ödeme yapılmışsa Kurum ödemez.
• Sıra: eş, yoksa çocuklar, yoksa ana-baba, yoksa kardeşler. Eş dışındakilerde birinin başvurusu yeterlidir; tutar eşit paylaştırılır. Bunlara ödenemezse cenazeyi kaldıran gerçek/tüzel kişiye, ödenek tutarını geçmemek üzere belgeli masraf ödenir.
• Ek-2 ile başvurulur; aylık şartı oluşmamışsa veya cenazeyi başkası kaldırdıysa dilekçe kabul edilir.
• Tutar Kurum Yönetim Kurulunca belirlenip Bakanca onaylanan tarifeyle belirlenir.
• Ölüm toptan ödemesi yapılması cenaze ödeneğine engel değildir; ancak yaşlılık toptan ödemesi almış sigortalının ölümünde cenaze ödeneği verilmez.

Kesilme, yeniden başlama ve durum değişiklikleri (2/4/9)

5510'a göre bağlanan aylıklarda 5510, mülga kanunlara göre bağlananlarda geçici 1/2 gereği mülga hükümler uygulanır.

Kesilme ve yeniden başlama (2/4/9.1)

• Dul eş evlenirse aylık evlenmeyi takip eden ödeme döneminden kesilir; yeni evlilik ölüm veya boşanmayla biterse talep üzerine yeniden bağlanır; ikinci eşten de hak kazanırsa tercih ettiği aylık bağlanır. Boşandığı eşle fiilen yaşadığı belirlenirse aylık kesilir, ödenenler 96. maddeye göre geri alınır.
• Erkek çocuk (7103 hükmü saklı): 5/1-(a), (b), (e) hariç çalışma veya yabancı ülkede çalışma, kendi gelir/aylığının bağlanması, 18/20/25 yaşın dolması ya da okulla ilişiğin kesilmesi (mezuniyet, ayrılma, atılma) halinde izleyen ödeme döneminden kesilir; yaş sınırı içinde öğrenime yeniden başlayana talebiyle tekrar bağlanır. Evlenme kesmez.
• Kız çocuk: çalışma, kendi aylığı veya evlenme halinde izleyen ödeme döneminden kesilir; sebep kalkınca müracaatı takip eden ay başından yeniden bağlanır (evlenme ödeneği aldıysa iki yıl dolunca). Kocasından da hak kazanırsa tercih ettiği aylık bağlanır.
• Malul çocuk: çalışma, kendi aylığı veya kontrol muayenesinde %60 kaybın olmadığının tespiti halinde muayene tarihini izleyen ödeme döneminden kesilir. Özürsüz muayeneye gitmeyenin aylığı muayene tarihini takip eden ödeme döneminden kesilir; bildirimden itibaren 3 ay içinde muayene olup malullüğü süren çocuğun aylığı kesildiği tarihten, 3 aydan sonra olanınki rapor tarihinden sonraki ay başından yeniden bağlanır. Sonradan malul olan çocuğa rapor tarihini takip eden ay başından aylık bağlanır. Malul çocuğun evlenmesi aylığı kesmez.
• Ana-baba: artan hissenin kalkması (65 yaş üstü hariç), gelirinin net asgari ücreti aşması (tespit veya beyanla) ya da başka gelir/aylık bağlanması halinde izleyen ödeme döneminden kesilir; denetmen raporunda belirtilen tarihi takip eden ödeme dönemi esas alınır.

Diğer durum değişiklikleri (2/4/9.2)

Aylığı değiştiren durumlarda yeni tutar değişikliği izleyen ödeme döneminden uygulanır. 18 yaşını dolduran çocukların durumu sistemsel kontrol edilir.

Boşandığı eşle fiilen birlikte yaşama (md. 56 son fıkra):

• Boşanıp aylık talep eden eş ve kızların işlemleri geciktirilmeden yapılır; ihbar, şikâyet veya gerek görülürse inceleme yaptırılır.
• Eski eşiyle yeniden evlenip evlenme ödeneği isteyen kızlar için mutlaka inceleme yapılır; diğer ödenek taleplerinde araştırma yapılmaz.
• Fiilen birlikte yaşadığı süre için ödenenler 96/1-(a)'ya göre tahsil edilir; fiili birlikteliğin bittiği tarihi takip eden ay başından aylık başlayabilir.
• Aylığı bu nedenle kesilen kişi üçüncü biriyle evlenip boşanırsa ya da eski eşi ölür veya başkasıyla evlenirse aylık: mülga kanunlara göre bağlanmışsa boşanma, ölüm veya evlenme tarihini; 5510'a göre bağlanmışsa talep tarihini takip eden ay başından başlar.
• Yeni somut bilgi ve belge sunulursa talep inceleme yapan SGM'ye gönderilir; sunulmazsa reddedilir. İlk tespit yanlışsa aylık kesildiği tarihten itibaren yeniden başlar.
• Yurt dışında oturan hak sahibi hakkında araştırma yapılmaz.

2022 sayılı Kanuna göre fark aylığı: 2022'nin ek 1. maddesi 6495 ile 2/8/2013'ten itibaren kaldırılmış, konu 2. maddede yeniden düzenlenmiştir. Engelli olduğunu belgeleyen ve yetim olarak gelir/aylık alan çocukların aldığı tutar, 2022'ye göre ödenebilecek tutardan azsa fark ilgili sosyal güvenlik kurumunca (birden fazla kurumdan alanlarda tercih edilen tek kurumca) ödenir ve Hazineden tahsil edilir.

• 18 yaşından büyükler için %70 ve üzeri veya %40–69; 18 yaşından küçükler için en az %40 engellilik gerekir.
• Yalnız engellilik derecesi esas alınır; 2022'nin diğer şartları aranmaz. Fark, Kurumdan gelir/aylık alındıkça ödenir.
• Yetkili sağlık kuruluşu raporundaki derece esas alınır; rapor Kurum sağlık kuruluna gönderilmez (asıl veya onaylı suret yeterli). İşlem dosyanın bulunduğu yerde yapılır.
• 4/1-(a), 506 ve 2925 kapsamında fark talebi takip eden ay başından ödenir. 4/1-(b), 1479 ve 2926'da: 18 yaşından büyük malul çocuklarda 5378 sonrası beyan dilekçesine, engelli olduğunu belgeleyen çocuklarda 8/5/2008'den itibaren talep tarihine göre takip eden ay başı. 4/1-(c)'den ölüm aylığı alanlar Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığına başvurur.
• Hakkı kaybedenlerin 8/5/2008'e kadarki yersiz ödemeleri terkin edilir. Evlenme ödeneğinde fark aylığı dikkate alınmaz; fark aylığı için ayrıca ek ödeme hesaplanır.

Sigortalıya ilişkin koşullarda sonradan değişiklik (2/4/10)

• Ölüm öncesine ait 4/1-(b) hizmetlerinin primleri tam ödenmeden bildirildiği ya da tespit edilemeyen hizmet ve borç çıktığı anlaşılırsa (ek 9 ikinci cümle) aylık durdurulmaz, başlangıç değişmez, borç aylıklardan 1/3 kesilir; hesaba alınmamış hizmetlerle aylık ölüm tarihine göre yeniden hesaplanır.
• 4/1-(a)'dan aylık bağlandıktan sonra ölümden önce 4/1-(b) hizmeti çıkarsa statü değişeceğinden 4/1-(a) aylığı başlangıç tarihinden iptal edilir; belgeler 4/1-(b)'den bağlanmak üzere ilgili üniteye gönderilir.
• Prim günü eksikliğinde SSİY geçici 35 (yaşlılık bölümündeki 6.7 esasları) uygulanır.

Çalışma veya öğrencilik kaybının sonradan tespiti (2/4/11)

• SSİY ek 10: Yersiz aylıklar yalnız çalışılan süreler için alınır. Çalışma yasal sürede bildirilmişse 96/1-(b) (tespitten en çok beş yıl geriye, faizsiz), bildirilmemişse 96/1-(a) (en çok on yıl geriye, faiziyle) uygulanır.
• Tespit tarihinde işten ayrılmış olanların aylığı yeni talep alınmadan işten ayrılışı takip eden ay başından ödenmeye devam eder. Çalışması sürenler işten ayrılıp talep edince talebi takip eden ay başından aylık alır.
• Aynı esas, öğrenci olmadığı sonradan anlaşılanlara da uygulanır; yalnız öğrenci olunmayan süreler borçlandırılır.
• Örnek: Bu durumda iken evlenip evlenme ödeneği isteyen kız, talep tarihinde aylık alma hakkı bulunduğundan ödeneği alır.

Sınavda dikkat

• İlk kez sonradan hak sahibi olanda başlangıç niteliğin kazanıldığı tarih; niteliğini kaybedip yeniden kazananda müracaat tarihi.
• Eş %50 (çocuksuz ve çalışmayan eş %75); çocuk %25 (öksüz-yetim vb. %50); ana-baba toplam %25.
• Evlenme ödeneği iki yıllık aylık (ek ödeme hariç); aylık iki yıl sonra kesilir.
• Cenaze ödeneği: 360 gün yeter, ölümde sigortalılık aranmaz; yaşlılık toptan ödemesi almış olana verilmez.
• Erkek ve malul çocukta evlenme aylığı kesmez; kızda keser.
• Malul çocuk kontrol muayenesi: 3 ay içinde → kesildiği tarihten; sonra → rapor tarihinden sonraki ay başı.
• Fiilen birlikte yaşama: 96/1-(a); yurt dışında araştırma yok.
• Sonradan tespit edilen çalışma: bildirim süresindeyse 96/1-(b), değilse 96/1-(a).