2018/38: Ölüm sigortası: yararlanma şartları ve geçici maddeler

Ölüm sigortasından sağlanan yardımlar (2/4/0)

Ölüm sigortasından dört yardım yapılır: ölüm aylığı, ölüm toptan ödemesi, evlenme ödeneği ve cenaze ödeneği.

Yararlanma şartlarının çerçevesi (2/4/2)

Sigortalıya ilişkin koşullar Kanunun 32., hak sahiplerine ilişkin koşullar 34. maddesinde düzenlenir. Geçici 1/2 gereği 506, 1479, 2925 ve 2926'ya göre bağlanan aylıkların artırılması, azaltılması, kesilmesi ve yeniden bağlanmasında mülga kanun hükümleri uygulanır; 5454 sayılı Kanuna göre ek ödeme de sürer.

SSİY geçici 4/2 (5/12/2017 değişikliği): Kanunun yürürlüğünden önce ölen sigortalıların, geçici 1 kapsamında olmayan hak sahiplerine aylık bağlanırken:

• Sigortalıya ilişkin koşullar ile aylığın hesaplanması ve paylaştırılması: ölüm tarihindeki kanun,
• Hak sahiplerine ilişkin koşullar: hak sahibi olma niteliğinin kazanıldığı tarihteki kanun uygulanır.

Sigortalıya ilişkin koşullar (2/4/2.1)

2008/Ekim öncesinde ölen 4/1-(a) ve (b)'lilerde ölüm tarihindeki kanun uygulanır; 2008/Ekim sonrası ilk defa 4/1-(c)'li olanlara 5510 uygulanır. Kanunun 32/2'ye göre hak sahiplerine yazılı istekle ölüm aylığı bağlanır, eğer sigortalı:

• En az 1800 gün MYÖ primi bildirilmiş ya da yalnız 4/1-(a) için her türlü borçlanma hariç en az 5 yıldan beri sigortalı olup toplam 900 gün primi bulunuyorsa,
• 47. madde sebepleriyle kazaya uğramış, malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı almakta iken ya da bu aylığa hak kazanıp işlemi tamamlanmadan ölmüşse,
• Bağlanmış aylığı çalışmaya başladığı için kesilmişken ölmüşse.

Sınavda çok sorulur: 5 yıl + 900 gün şartında sigortalının da hak sahiplerinin de yaptığı tüm borçlanmalar dikkate alınmaz (2008/Ekim öncesi ölümlerde ise 900 gün hesabında borçlanmalar sayılır). 1800 gün şartında ise tüm borçlanmalar sayılır ve ayrıca sigortalılık süresi aranmaz; bu şart (a), (b) ve (c) için geçerlidir.

• Örnek: 2009'da ölen, 500 gün 4/1-(a) hizmeti ve 540 gün askerlik borçlanması olan sigortalının hak sahiplerine aylık bağlanmaz (borçlanma hariç 900 gün yok).
• Örnek: 2006'dan beri 910 günü olup 2009'da ölen sigortalıda 900 gün var ama 5 yıl yoktur; aylık bağlanmaz.
• Örnek: 2008 başında ölen, 500 günü olan sigortalının hak sahibi 400 gün yurt dışı borçlanması yapıp bedeli 7/4/2009'da öderse (5 yıl şartı da varsa) aylık 1/5/2009'dan bağlanır.

Birden fazla statü: Aylık en son statüye göre bağlanır. Geçici 2 gereği 2008 öncesi sigortalılarda mülga 2829 uygulanır: çakışmayan süreler birleştirilir; birleşik hizmetle son statüye göre hak kazanılamazsa her statüdeki müstakil hizmetlere göre ayrı değerlendirilir, hak kazanılan statü esas alınır ve diğer statü hizmetleri de hesaba katılır. Borçlanma talebe bağlı olduğundan hak sahipleri borçlanmaya zorlanmaz. Örnek: 910 gün 4/1-(a), 200 gün 4/1-(b) hizmeti olan ve son statüsü 4/1-(b) olan sigortalıda 1800 gün olmadığından 4/1-(b)'den aylık bağlanamaz; hizmetler birleştirilmeden 5 yıl + 900 gün koşuluyla 4/1-(a)'dan, (b) hizmetleri de dikkate alınarak aylık bağlanır. 2008 sonrası sigortalılarda da aynı yol izlenir.

Maden yer altı: 2008 öncesi başlayanlarda en az 1800 gün şartıyla bu çalışmaların 1/4'ü, 2008 sonrası ilk defa başlayanlarda her 360 güne 180 gün FHSZ prim gününe eklenir. 5 yıl + 900 gün hesabında birden fazla statüdeki hizmetler ve FHSZ dikkate alınır. Örnek: borçlanma hariç 884 günü olan, bunun 546 günü 2008 sonrası yer altı çalışması olan sigortalıya 273 gün FHSZ eklenir; 1157 günle aylık bağlanır.

Hak sahiplerine ilişkin koşullar (2/4/2.2)

Hak sahibi (md. 3/7): sigortalının veya gelir/aylık almakta olanın ölümü halinde gelir, aylık veya toptan ödemeye hak kazanan eş, çocuk, ana ve baba.

Kanun md. 56: Sigortalıyı kasten öldürdüğü, öldürmeye teşebbüs ettiği veya sürekli iş göremez/malul hale getirdiği; ya da ona karşı ağır suç işlediği veya aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmediği için mirasçılıktan çıkarıldığı kesinleşmiş yargı kararıyla belli olan kişilere gelir veya aylık ödenmez. Genelgeye göre kasten öldürme fiili yeterlidir; ayrıca mahkûmiyet şartı aranmaz.

Eş: Ölüm tarihinde 4721 sayılı Medeni Kanuna uygun evlilik birliği bulunmalıdır; evlilik ancak boşanma kararının kesinleşmesiyle sona erer. Boşanma davası sürerken ölüm halinde:

• Mirasçılar davaya (MK 181) devam etmezse evlilik ölümle bittiğinden sağ eşe aylık bağlanır.
• Mirasçılardan biri davaya devam eder ve sağ eşin kusurlu olduğu tespit edilirse aylık bağlanmaz; ancak eşlik sıfatı karar kesinleşinceye kadar sürdüğünden ölümden kesinleşmeye kadar aylık bağlanır ve kesinleşmeyi takip eden ödeme döneminden kesilir.
• 96/1-(b) uygulamasında hatalı işlemin tespit tarihi, mirasçıların Kuruma yaptığı son başvuru tarihidir.

Çocuklar: Evlilik içinde doğanlar ile evlat edinilmiş, tanınmış, nesebi düzeltilmiş veya babalığı hükme bağlanmış çocuklar hak sahibidir. Ortak koşul: 5510'a veya yabancı ülke mevzuatına göre çalışmamak ve kendi sigortalılığından gelir/aylık almamak. Hükümlü/tutuklu atölye çalışanları, aday çırak ve çıraklar, stajyer öğrenciler, proje bursiyerleri, 2547/46'ya göre kısmi zamanlı çalışan öğrenciler ve İŞKUR kursiyerleri çalışan sayılmaz.

7103 sayılı Kanun (27/3/2018): 18 yaşını, lise ve dengi öğrenimde 20, yükseköğrenimde 25 yaşını doldurmamış çocukların 4/1-(a) kapsamında çalışması aylığa engel değildir; aylık alırken 4/1-(a)'da çalışmaya başlayanların aylığı da kesilmez.

• 4/1-(b), 4/1-(c), yabancı ülke mevzuatına tabi çalışma veya kendi gelir/aylığı engel olmaya devam eder. Aynı anda (a) ve (b)'ye tabi olup 53. madde gereği (a)'lı sayılan ama (b) sigortalılığı da süren çocuğun aylığı kesilir.
• İsteğe bağlı sigorta zorunlu çalışma sayılmadığından aylığı kesmez.
• 27/3/2018 öncesi talep edip işlemi sürenlerin aylığı Kanunun yürürlüğünü takip eden ay başından başlatılır. Öncesinde reddedilenler yeniden talep ederse zamanaşımı dikkate alınarak yürürlük tarihine göre başlatılır.
• Geçici 74: Mülga kanunlara göre aylık alanlar da bu haktan yararlanır. 27/3/2018 öncesi çalışma nedeniyle aylığı kesilenler yazılı isterse aylık 27/3/2018'i takip eden ay başından (1/4/2018) başlar, geriye dönük ödeme yapılmaz. Talep tarihinde şartlar bitmişse 1/4/2018'den şartların bittiği tarihe kadarki aylıklar ödenir. Bu arada evlenen kız çocuğuna evlenmeye kadarki aylıklar ve istenirse evlenme ödeneği ödenir.
• 27/3/2018 öncesine ait yersiz ödemelerin tahsiline devam edilir; sonrası için işlem yapılmaz.
• Örnek: Yükseköğrenimdeki 1994 doğumlu kız 2018'de 4/1-(a)'da çalışırken aylık alır, 25 yaşına kadar sürer. İşten ayrılırsa öğrenciliğe bakılmaksızın aylık devam eder (kız çocuğunda öğrencilik şartı yoktur); mezun olup çalışmayı sürdürürse mezuniyeti takip eden ödeme döneminden kesilir; evlenirse aylığın iki yıllık tutarı evlenme ödeneği olarak verilir.

Erkek çocuklar: Öğrenci değilse 18, orta öğrenimde 20, yükseköğrenimde 25 yaşını doldurmamış olmalıdır. Öğrenim bu yaşlardan önce biterse aylık beklenmeden kesilir; evlenme erkek çocuğun aylığını kesmez.

• Lisansüstü ve doktora yükseköğrenim sayılır (25 yaşa kadar). Lisansüstü; yüksek lisans, doktora, tıpta/diş hekimliğinde/eczacılıkta/veterinerlikte uzmanlık ve sanatta yeterliktir. Pedagojik formasyon sertifika programı lisansüstü sayılmaz, aylık ödenmez.
• 3308'e tabi çırak, kalfa ve usta eğitimindeki 18 yaşından büyük öğrencilere aylık bağlanmaz.
• Özel eğitim mesleki eğitim ve iş uygulama merkezlerine devam eden zihinsel yetersizliği olanlara 20 yaşına kadar aylık bağlanır.
• Açık öğretim lisesi: aktif öğrenciye azami süre içinde ödenir; bir dönem dondurup sonra kaydını yenileyene donuk dönem için de ödenir; silik duruma düşenin aylığı silik olduğu tarihi takip eden ödeme döneminden kesilir.
• Yükseköğrenim azami süreleri (2547/44-c, 6569 değişikliği): hazırlık 1 yıl/azami 2; önlisans 2/4; lisans 4/7; 5 yıllık program 8; 6 yıllık program 9 yıl. Geçici 67 ile 26/11/2014'te kayıtlı öğrencilerin azami süreleri yeniden başlatıldı.
• Kayıt yeniledikten sonra donduran öğrenciye dondurulan dönem sonuna kadar ödenir; kayıt yenilemeden donduran ve kaydını yenilemeyen (pasif) öğrenciye ödenmez. Bir dönemi geçen uzaklaştırma cezasında o dönem aylık ödenmez; bir dönemi geçmeyen cezada ödenir.

Kız çocuklar: Yaş ve öğrencilik şartı yoktur; evli olmamak (veya sonradan boşanmış ya da dul kalmış olmak) yeterlidir.

Malul çocuklar: Kurum sağlık kurulunca çalışma gücünün en az %60'ını kaybettiği anlaşılan kız ve erkek çocuklarda yaş, öğrencilik ve bekârlık şartları aranmaz.

Ana ve baba (md. 34):

• Eş ve çocuklardan artan hisse bulunmalı (65 yaşın üstünde ise artan hisse aranmaz),
• Diğer çocuklarından hak kazanılanlar hariç gelir/aylık bağlanmamış olmalı,
• Her türlü kazanç ve iratlarının asgari ücretin net tutarından az olması gerekir.

Artan hisse olmadığı için aylık alamayan ana-baba 65 yaşını doldurunca diğer şartlar varsa takip eden ay başından aylık alır. 1005, 3292, 442, 2913, 5774, 5269, 5233 ve 2022 sayılı kanunlara göre ödenenler 3. maddedeki anlamda gelir veya aylık sayılmaz; ancak gelirin net asgari ücretten az olup olmadığına bakılırken dikkate alınır. Vazife malulü 4/1-(c)'linin ana-babasına 34. madde şartları aranmadan vazife malullüğü esaslarına göre aylık bağlanır. Evlat edinen ana-babaya, ölen evlatlıktan aylık bağlanmaz.

Ana ve babanın gelir tespiti (2/4/2.2 devamı)

• Tespiti Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurları yapar; mutlaka yaptırılır.
• Dosya memuru önce yaşa bakar: 65 altındaysa artan hisse yoksa talep reddedilir. Sonra başka gelir/aylık olup olmadığına bakılır. Tespitler ana ve baba için ayrı ayrı yapılır.
• Harcamalar düşülmeden tüm kazanç ve iratlar toplanır; net asgari ücretin tespitinde asgari geçim indirimi dahil edilmez. Gelir hanedeki kişi başına düşen kazanca göre belirlenir; aynı veya diğer çocuklardan alınan gelir/aylıklar da kazanca katılır.
• Tespit tahsis talep tarihine göre yapılır; şart varsa aylık talep tarihini takip eden ay başından başlar (denetim raporu sonradan düzenlense bile).

5/12/2017 Yönetmelik değişikliğine göre hak sahipleri (2/4/2.3)

Ölüm 2008/Ekim öncesi olup aylık ilk kez 2008/Ekim sonrası için bağlanacaksa hak sahibi şartları 34. madde, kesilme ve yeniden başlama 35. maddeye göre; hesap ve paylaştırma ölüm tarihindeki mevzuata göre yapılır. Mülga kanunlarla bağlanmış aylıkların değişikliklerinde geçici 1/2 gereği eski hükümler uygulanır; ancak bağlanıp sonra iptal edilen aylıklar geçici 1 kapsamında sayılmaz. Örnek: 506'ya göre aylık alırken kontrol muayenesiyle aylığı kesilen ve çalışan malul çocuk yeniden malul bulunursa, çalışmasına bakılmadan 506'ya göre aylık bağlanır.

• Hem eski mevzuata hem 34. maddeye göre hak sahibi olanlarda aylık, zamanaşımı dikkate alınarak ölüm/hak sahipliği tarihini takip eden ay başından başlar. Örnek: 2006'da ölen sigortalının 2016'da boşanan kızının aylığı boşanma ilamının kesinleşme tarihine göre (zamanaşımıyla) başlatılır.
• 2008 öncesi ölen sigortalıdan artan hisse yokluğu nedeniyle aylık alamamış ana-baba 5/12/2017 sonrası talep ederse 34. maddeye göre değerlendirilir; şartlar varsa 1/1/2018'den aylık bağlanır; zamanaşımında 5/12/2017 esas alınır. Hisselendirme 506'ya göre yapıldığından ana ve babanın her birinin hissesi %25 alınır, diğerlerinden orantılı indirim yapılır.
• 5/12/2017 sonrası malullük tespiti isteyen çocukların dosyası talep tarihindeki mevzuata göre incelenir.
• 2926 kapsamında başka aylığı olduğu için aylığı iptal edilen kız çocuklarına 34. maddeye göre 5/12/2017'yi takip eden ay başından aylık bağlanır, 54. madde uygulanır.
• 1479'a göre evli olduğu için reddedilen malul kız çocuğuna 5/12/2017 sonrası talepte 34. maddeye göre aylık bağlanır.
• Gelir tespiti süren eski talepler 22/9/2016 tarihli Genel Yazıya göre sonuçlandırılır.

Geçici maddelere göre ölüm aylığı (2/4/3)

Maden kazalarına özgü üç düzenleme vardır. Geçici 59 ve geçici 66 bugün mülgadır; 7421 sayılı Kanunla getirilen ek 23 bunların yerini almış ve tarih sınırını kaldırmıştır.

Geçici 59. madde (mülga) (2/4/3.1)

6552 sayılı Kanunla 13/5/2014–28/10/2014 (Soma ve Ermenek dönemi) maden yer altı iş kazalarında ölenler için: borçlar terkin edildi; 1800 gün veya 5 yıl + 900 gün şartları aranmadı, eksik prim Hazine ve Maliye Bakanlığınca ödendi; 65 yaş altı ana-babada yalnız artan hisse arandı; bir yakına 3713 ek 1'e göre istihdam hakkı verildi. Ölüm geliri ve aylığı birlikte 54. maddeye göre (yüksek olan tam, düşük olan yarım) ödenir; kendi aylığı olan hak sahibinde en yüksek ödemeyi sağlayan iki dosya ödenir.

Geçici 66. madde (mülga) (2/4/3.2)

6645 sayılı Kanunla 10/6/2003–13/5/2014 arasında kömür ve linyit yer altı iş kazalarında ölenlerin hak sahiplerine: sigortalı koşulları aranmadan, GSS dahil borçlar terkin edilerek (4/1-(b) hizmetleri borçlu olsa da birleştirilerek) aylık bağlandı; eksik prim Hazineden istendi. Hesap ve paylaştırma ölüm tarihindeki mevzuata göre; madde 23/4/2015'te yürürlüğe girdiğinden aylıklar 1/5/2015 (kamuda 15/5/2015) tarihinden başladı, geriye ödeme yapılmadı, zamanaşımında 23/4/2015 esas alındı. Ana-babada yalnız artan hisseye bakıldı. 7103 ile bir yakına kamuda sürekli işçi kadrosu hakkı verildi.

Ek 23. madde (2/4/3.3)

7421 sayılı Kanunla eklenen ve 26/11/2022'de yürürlüğe giren ek 23 (2022/25 sayılı Genelgeyle eklendi), tarih sınırı olmaksızın kömür ve linyit madenlerinin yer altı işlerinde iş kazasıyla ölenlerin hak sahiplerine şu hakları tanır:

• Ölüm tarihindeki mevzuata göre ölüm aylığında sigortalıya ilişkin koşullar aranmaz (2008 öncesi ölümlerde 5 yıl + 900 gün; sonrasında 1800 gün veya 5 yıl + 900 gün). Eksik primler Hazine ve Maliye Bakanlığınca ödenir.
• GSS dahil tüm prim borçları terkin edilir; borçlu 4/1-(b) hizmetleri de birleştirilir, borç başlangıcı etkilemez.
• Ölüm geliri için tek koşul ölümün iş kazası sonucu olmasıdır; yaş, gün, süre aranmaz.
• Eş ve çocuklarda 34. madde uygulanır; ana ve babada yalnız artan hisse aranır (gelir ve başka aylık şartları aranmaz).
• Hesap ve paylaştırma ölüm tarihindeki mevzuata göre yapılır (2008 öncesi 506'nın mülga 23, 24, 68, 69; sonrası 34. madde).
• Yürürlükten önceki ölümlerde aylık talep üzerine 1/12/2022 (kamuda 15/12/2022) tarihinden başlar; geriye ödeme yapılmaz; zamanaşımında 26/11/2022 esas alınır.
• Eş, çocuklardan biri ya da yoksa kardeşlerden biri olmak üzere bir kişiye kamuda sürekli işçi kadrosunda istihdam hakkı verilir.

Örnekler: 1983'te ölen, 6 yıl ve 300 günü olan sigortalının eşine ölüm aylığı da bağlanır, eksik 600 günün primi Hazineden istenir. 5 yılı olmayan 1300 günlük sigortalıda 1800'e eksik 500 gün istenir. Mülga 59 ve 66 yürürlükteyken hak sahibi olup başvurmayanlar ek 23 sonrası başvurursa aylık zamanaşımıyla hak sahipliğini takip eden ay başından başlar (ör. 2016'da boşanan kızın aylığı 10/12/2022 talebine göre zamanaşımıyla 1/1/2018'den), haklarında 34 (ana-baba için artan hisse dışındakiler hariç), 35 ve 54. maddeler uygulanır.

Tuzak: Ek 23'te 65 yaşını doldurmuş ana-baba artan hisse olmadan da hak sahibi olabilir; ancak bu durumda 34. maddedeki gelir ve başka aylık şartları sağlanıyorsa aylık ölüm tarihini, sağlanmıyorsa 7421'in yürürlüğünü takip eden ay başından başlar.

Sınavda dikkat

• 5 yıl + 900 gün yalnız 4/1-(a)'ya özgüdür ve borçlanmalar sayılmaz; 1800 günde borçlanmalar sayılır, süre aranmaz.
• Aylık son statüye göre; hak kazanılamazsa müstakil hizmetlere bakılır; hak sahibi borçlanmaya zorlanmaz.
• Boşanma davası sürerken ölüm: kusurlu eşe kesinleşmeye kadar aylık bağlanır.
• 7103: 25 yaşına kadar yükseköğrenimdeki çocuğun 4/1-(a)'da çalışması aylığı kesmez; 4/1-(b)/(c) ve yabancı ülkede çalışma keser.
• Erkek çocukta evlenme aylığı kesmez; pedagojik formasyon lisansüstü sayılmaz.
• Ana-baba: artan hisse (65 üstü hariç), başka aylık yokluğu, gelir < net asgari ücret (AGİ hariç, hane kişi başı).
• 2008 öncesi ölümde sonradan hak kazanan ana-babanın hissesi 506'ya göre %25.
• Ek 23: 26/11/2022 yürürlük, tarih sınırı yok, aylık 1/12/2022'den, geriye ödeme yok.