2018/38: Peşin sermaye değerleri ve üçüncü kişilerin sorumluluğu

Bu bölüm, Kurumun bağladığı gelir ve aylıkların bedelini kusurlu işverene, üçüncü kişiye veya ilgili kamu idaresine nasıl geri ödettiğini (rücu) ve bunun için kullanılan peşin sermaye değeri (PSD) hesabını anlatır. PSD, gelecekte ödenecek gelir/aylıkların ölüm ihtimali ve faiz faktörüyle bugüne indirgenmiş değeridir.

Kurumun rücu hakkı (4/10/0)

Rücu hakkı 5510’un üç ayrı maddesine dayanır: 21. madde (iş kazası, meslek hastalığı ve hastalıkta işveren ve üçüncü kişilerin sorumluluğu), 23. madde (süresinde bildirilmeyen sigortalılık) ve 39. madde (uzun vadeli sigorta kollarında üçüncü kişinin sorumluluğu).

• İşverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırılık varsa: yapılan/yapılacak ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk PSD toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarla sınırlı olarak işverene ödettirilir.
• Üçüncü kişinin kusuru varsa: yapılan/yapılacak ödemeler ile ilk PSD’nin yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana rücu edilir.
• Meslek hastalığında işveren ve üçüncü kişinin sorumluluk hali aranmaksızın gelirlerin ilk PSD’si hesaplanıp rücu edilir; çünkü meslek hastalığı işyeri koşullarından doğar. Ölüm meslek hastalığına bağlıysa hak sahiplerinin ölüm geliri için de rücu edilir.
• Vazife malullüğü süresinde bildirilmezse, sonradan yapılan bildirimle bağlanan aylık veya aylık farklarının bildirildiği tarihe kadarki toplamı ilgili kamu idaresine ödettirilir (md. 47).
• Harp malullüğü zammının PSD’si sigortalının bağlı olduğu Millî Savunma Bakanlığı veya İçişleri Bakanlığına rücu edilir; bakanlıklar bu tutarı en geç bir ay içinde Kurum hesabına yatırır, yatırılmazsa 89 uncu madde (gecikme cezası/zammı) uygulanır.

Harp malulü hakkında 3713 sayılı Kanun da uygulanacaksa önce harp malullüğü aylığı ile 3713/21’e göre emsal aylık karşılaştırılır. Emsal aylık yüksekse emsal bağlanır ve Hazineden tahsil edildiği için rücu yapılmaz; harp malullüğü aylığı yüksekse bu aylık bağlanır ve harp malullüğü zammının PSD’si bir ay içinde ilgili bakanlığa rücu edilir. Örnekte HMZ = gösterge × katsayı; PSD = (aylık HMZ × 12 × tablo değeri) / 100.

Kusur oranına göre rücu (2021/19 ile eklendi): Kurum denetmenleri veya iş müfettişlerinin raporları ya da kesinleşmiş mahkeme kararlarıyla kusur oranları belirlenince işlem başlatılır.

• İşverenin sorumluluğu: ödemeler ile ilk PSD’nin kusur oranına karşılık gelen kısmı.
• Üçüncü kişinin sorumluluğu: ödemeler ile ilk PSD’nin yarısının kusur oranına karşılık gelen kısmı.
• Borcu emeklilik servisi tahakkuk ettirir, belgeleriyle mali hizmetler sosyal güvenlik merkezine gönderir; tahsil edilemeyip hukuk birimine geçen dosyada PSD sonradan değişirse fark doğrudan hukuk birimine bildirilir.

Tuzak: İşverende “PSD’nin kusur oranı kadarı”, üçüncü kişide “PSD’nin yarısının kusur oranı kadarı”. Yarıya bölme yalnız üçüncü kişide (ve 39. maddede) vardır.

Peşin sermaye değeri tabloları (4/10/2)

Kurum, 21, 23 ve 39 uncu maddelerdeki giderleri hesaplamak için yaş, kesilme/yeniden bağlanma ve hak sahipliği ihtimallerini ve %5 iskonto oranını dikkate alan tablolar hazırlamıştır. Tablolar; 21. madde için ödemeler ile ilk PSD, 23. madde için ilk PSD, 39. madde için malullük/vazife malullüğü ve ölüm aylığının ilk PSD’sinin yarısı hesabında kullanılır.

Hangi tablonun kullanılacağı gelir/aylığın başlangıç tarihine göre belirlenir (gelirin hesabında olduğu gibi “son takvim ayına” göre değil):

• Başlangıç 2008/Ekim öncesi: Fransız P.M.F tabloları (Ek-26),
• 2008/Ekim başı – 25/9/2012: CSO 1980 tabloları (Ek-27),
• 25/9/2012 sonrası: Türkiye hayat tablolarına göre güncellenen TRH 2010 tabloları (Ek-28).

Rücuya esas PSD hesabı (4/10/3)

Anayasa Mahkemesi 506/26’daki “isteyebilecekleri miktarlarla sınırlı” ibaresini iptal etmiş; 5510/21’de ise bu sınır yeniden yer almıştır. Hesap formülü: PSD = (aylık gelir × 12 × tablo değeri) / 100.

• Yaş, gelire giriş tarihindeki yaştır; altı aydan küçük yıl kesirleri dikkate alınmaz, altı ay ve fazlası tam yıl sayılır (SSİY md. 47). Örnek: 40 yıl 6 ay → 41 yaş.
• Gelir başlangıcı 2008/Ekim öncesiyse gelir ve sosyal yardım zammı için ayrı ayrı PSD hesaplanır; sonrası için SYZ ödemesi olmadığından SYZ PSD’si yapılmaz.
• 3.1. Gelirin Kanundaki aylık artış oranlarıyla artmasından doğan artışlar için ek PSD hesaplanmaz. SİD azalırsa: yeni oranla ilk gelir başlangıcı itibarıyla yeniden PSD hesaplanır ve aradaki dönemde ödenen gelirin fark oranına karşılık gelen kısmı eklenir; SİD artarsa yeni oranla yeniden hesaplanır ve fark kısmı düşülür (örnek: %35’ten %20’ye düşüşte %15’lik fark eklenir).
• 3.2. 506/96’ya göre SİD’i %25 ve üzeri olanlara alt sınır aylığı verildiğinden SİD artsa da gelir değişmeyebilir; gelir değişmiyorsa yeniden PSD hesaplanmaz.
• 3.3. SİD gelir başlangıcı itibarıyla düzeltilirse PSD başlangıçtan yeni SİD’e göre, faiz ise ikinci onay tarihinden hesaplanır.
• 3.4. Gelir-aylık birleşmesinde (506/92, 5510/54): gelir baştan yarım ödeniyorsa PSD yarım gelire göre; gelir sonradan yarıya inmişse PSD başlangıçtan %50 üzerinden hesaplanır, yarıya düşene kadar ödenen gelirin %50’lik farkı eklenir, ancak toplam ilk hesaplanan PSD’yi aşamaz.
• 3.5. Birden fazla iş kazasında her kaza için ayrı PSD; birleştirilmiş SİD %25’i aştığı için gelir değişmese bile her işverenin kusuruna göre orantı kurulur. Tesir oranı = (kazanın SİD’i × birleşik SİD) / SİD’ler toplamı. Örnek: %26+%16, birleşik %40 → ikinci kazanın tesiri 16×40/42 = %15,23.
• 3.6. İlk kazada işveren kusurlu ama SİD %10’un altında olduğu için gelir bağlanmamışsa, ikinci kazayla birleşik SİD %10’u geçip gelir bağlanınca ilk işverene de zamanaşımı dikkate alınarak rücu edilir. Örnek: %8+%14, birleşik %21 → ilk kazanın tesiri 8×21/22 = %7,64.
• 3.7. SİG alırken ölen sigortalının ölümü iş kazası/meslek hastalığına bağlı değilse hak sahiplerinin geliri için rücu yapılmaz; bağlıysa yapılır.
• 3.8. Onaydan önceki durum değişiklikleri: yeni hak sahibi gelire girerse son giriş tarihi itibarıyla tüm hak sahiplerinin PSD’si yeniden hesaplanır, önceki fiili ödemeler ayrıca bildirilir; hak sahibi gelirden çıkarsa çıkış tarihi itibarıyla PSD ve fiili ödemeler bildirilir, kimse kalmazsa yalnız fiili ödeme bildirilir; birden çok değişiklikte son değişiklik tarihi esas alınır.
• 3.9. Gelirin %100’ü ödenen İKMH ölüm dosyasında onaydan sonra yeni hak sahibi girerse tüm hak sahipleri için PSD yeniden hesaplanır ve fiili ödemeler eklenir; mevcut hak sahiplerinin çıkıp girmesi ise tablolarda zaten hesaba katıldığından yeniden hesap gerektirmez.
• 3.10. Eskiden 65 yaşından büyükler için PSD hesaplanmazdı; bu sınır kaldırılmıştır, 65 yaş üstü için de hesaplanır.
• 3.11. Rücu davalarında zamanaşımı onay tarihinden itibaren 10 yıldır (SSİY md. 118; 5510 md. 93). Olay tarihinde gelir alan kimse olmayıp sonradan gelire girilirse PSD hesaplanıp mali hizmetler SGM’ye bildirilir (ör. %8 SİD itiraz sonucu %15’e çıkarsa).

Sınavda çok sorulur: 65 yaş sınırı kalktı; TÜFE artışları için ek PSD yok; gelir değişmeyen SİD artışında yeni PSD yok.

Uzun vadeli sigorta kollarında üçüncü kişinin sorumluluğu (4/10/4)

• Üçüncü kişinin kastı nedeniyle malul/vazife malulü olan sigortalıya veya ölümünde hak sahiplerine bağlanan aylığın ilk PSD’sinin yarısı için üçüncü kişiye rücu edilir (md. 39).
• Olay; kamu görevlileri, er-erbaşlar veya kamu idarelerince görevlendirilenlerin vazifelerinin gereği yaptıkları fiillerden doğmuşsa, haklarında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunanlar hariç, rücu edilmez.
• Madde yalnız kasıtlı fiillere uygulanır. Yargıtay 10. HD kararı gereği taksirli trafik kazaları kapsam dışıdır ve ayrıca araştırma yapılmaz; ancak trafik kazasında kast olduğu bildirilirse işlem yapılır.
• Talep belgesinde “üçüncü kişilerin kastı var mı” bölümü işaretlenirse önce aylık bağlanır, sonra denetim raporuna göre rücu edilir; mağduriyet yaratılmaz. Her taleptte tespit istenmez; ancak ölüm tutanağı/defin ruhsatında ateşli silah veya kesici-delici alet yaralanması yazıyorsa denetim istenir.
• “Sigortalı” tanımı aktif sigortalıyı anlatır: yaşlılık, malullük, vazife/harp malullüğü aylığı alırken kasten öldürülenin hak sahipleri için PSD hesaplanmaz; yalnız aktif sigortalı iken malul kalan veya ölenler için hesaplanır.
• Hem ölüm geliri hem ölüm aylığı bağlanmışsa ve kast varsa her iki dosyadan PSD hesaplanır; bir kişi için 21, 23 ve 39 aynı anda uygulanabilir.
• İşveren sigortalıyı kasten öldürmüş ve olay iş kazası değilse, işveren 39. madde bakımından üçüncü kişi sayılır.
• 1/10/2008’den sonra üçüncü kişinin kastıyla malul olan 2925 sayılı Kanuna tabi sigortalıların aylıkları da 39. madde kapsamındadır.

Dikkat: 39. maddede “kusur” değil “kast” aranır. Taksirli trafik kazası rücu doğurmaz.

Sınavda dikkat

• İşveren kastı/İSG aykırılığı: ilk PSD toplamı (isteyebilecekleri tutarla sınırlı); üçüncü kişi kusuru: ilk PSD’nin yarısı.
• Meslek hastalığında sorumluluk aranmadan rücu edilir.
• Harp malullüğü zammı PSD’si: MSB veya İçişleri, en geç bir ay, gecikmede 89. madde.
• Tablo seçimi gelir başlangıç tarihine göre: Fransız PMF / CSO 1980 / TRH 2010 (sınır 25/9/2012); iskonto %5.
• Yaş: altı aydan az kesir atılır, altı ay ve üstü tam yıl.
• Rücu zamanaşımı onay tarihinden 10 yıl; 65 yaş sınırı kaldırıldı.
• 39. madde: kast şart, aktif sigortalı şart, taksirli trafik kazası kapsam dışı.