2018/38: Sosyal yardım zammı, telafi edici ödemeler, avans, ek ödeme ve bayram ikramiyesi

Bu bölüm, gelir ve aylıklara eklenen ya da aylıkla birlikte ödenen ilave ödemeleri anlatır: eski sistemden kalan sosyal yardım zammı ve telafi edici ödeme, aylık gecikirse verilen avans, 5454 sayılı Kanuna göre ek ödeme, emekli sandığı kökenli 100 TL’lik ek ödeme, hekimlere ilave aylık ve bayram ikramiyesi. Hepsinin ortak noktası şudur: aylığın kendisi değildir, kendine özgü hesap ve dağıtım kuralı vardır.

Sosyal yardım zammı (4/8/0)

Sosyal yardım zammı (SYZ), 506 ve 1479 sayılı Kanunlar döneminde aylıklara ayrıca ödenen bir tutardır. 5510 sayılı Kanunun geçici 1 inci maddesi gereği, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte ödenmekte olan SYZ ve telafi edici ödemeler 2008/Ekim ödeme döneminde gelir ve aylıklara eklenmiştir. SYZ eklenirken ölüm dosyalarında tamamı dağıtılacak şekilde hak sahiplerinin hisseleri esas alınır.

• Yaşlılık ve malullük aylıklarında aylık başlangıcı, ölüm aylıklarında ölüm tarihi özel sektör için 1/10/2008, kamu sektörü için 15/10/2008 tarihinden sonra olanlarda SYZ dikkate alınmaz.
• İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından bağlanan sürekli iş göremezlik ve ölüm gelirlerinde gelir başlangıcı 2008/Ekim ve sonrası olanlarda SYZ dikkate alınmaz.
• 5510’a göre bağlanan gelir/aylıklar için SYZ ödenmez.

Eski kanunlara göre aylık alırken 5510’un yürürlüğünden sonra ölen 4/1-(a) sigortalısının hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanırken programdaki “Hak sahibi SYZ E/H” alanı şöyle doldurulur:

• Karşılıklı dosyası olmayan hak sahipleri için mutlaka “E”; böylece paylaştırılacak sigortalı aylığı SYZ ilaveli hesaplanır.
• Karşılıklı dosyası olanlarda, karşılıklı dosyanın gelir başlangıcı Kanunun yürürlüğünden önce ise “H” girilir; ancak eş dışındaki hak sahibi çocuklar için bu alan “E” olur.
• Karşılıklı dosyanın gelir başlangıcı Kanunun yürürlüğünden sonra ise tüm hak sahipleri için “E” girilir.

Tuzak: Kamu ve özel sektör için kesim tarihleri farklıdır: özelde 1/10/2008, kamuda 15/10/2008. Gelirlerde (iş kazası) ise ölçüt “2008/Ekim ve sonrası”dır.

Telafi edici ödemeler (4/8/2)

3395 sayılı Kanun gereği ödenen telafi edici ödemeler de 2008/Ekim ödeme döneminde aylıklara eklenmiştir. Ölüm dosyalarında hak sahiplerinin hisseleri oranında eklenir; SYZ’den farklı olarak tamamının dağıtılması söz konusu değildir.

Sık karıştırılır: SYZ “tamamı dağıtılacak şekilde”, telafi edici ödeme ise “yalnız hisse oranında” eklenir.

506 sayılı Kanunun mülga ek 24 üncü maddesi uygulaması (4/8/3)

Mülga ek 24 üncü maddede sayılan kamu kurum ve kuruluşlarınca Kuruma ödenmemiş SYZ tutarları, ilgili kurumlardan değil, Hazine tarafından Kuruma ödenir; Hazine bu tutarı ilgili kurumlardan tahsil eder (5510 geçici 6). Kamu sektöründen emekli olanlardan Kurum ayrıca SYZ tahsilatı yapmaz. Kanunun yürürlüğünden sonra geriye dönük bağlanan aylıklarda, yürürlük tarihine kadarki SYZ için ilgili kurumlar adına tahakkuk yapılmaya devam edilir.

Avans ödenmesi (4/9/0)

Tahsis talebinde bulunanlara 90 gün içinde gelir/aylık bağlanamaz ve aylığa hak kazandıkları anlaşılırsa, yazılı talep üzerine ilerideki alacaklarından mahsup edilmek üzere avans ödenebilir (5510 md. 97’de Kurumun avans yetkisi).

• Avans miktarı her üç ay için: bağlanacak aylıklarda net asgari ücretin üç katını, gelirlerde net asgari ücretin iki katını geçemez.
• Avansın birikmiş gelir/aylıktan fazla kalan kısmı, sonraki gelir ve aylıklardan 1/4 oranında kesilerek mahsup edilir.

Dikkat: Aylıkta üç kat, gelirde iki kat. Şıklarda bu iki oran sıklıkla yer değiştirilerek verilir.

Ek ödemeler (4/9/2)

5454 sayılı Kanunla emekli ve hak sahiplerine gelir/aylık miktarına göre her ay belli oranda ek ödeme yapılır; tutarlar her yıl Devlet memuru aylık katsayısındaki artış oranında artırılır.

• Ölüm dosyalarında ek ödeme, sigortalının aylığı üzerinden değil her bir hak sahibinin aldığı gelir/aylık üzerinden hesaplanır; aynı dosyada farklı tutarlar çıkabilir.
• Ek ödeme oranı; kesinti yapılanlarda kesintisiz aylık, birleşme (tam/yarım) ve alt sınır uygulanan dosyalarda ödenen gelir/aylık, sürekli iş göremezlik gelirlerinde indirim ve artırımlardan sonraki gelir, 2330 sayılı Kanuna göre nakdi tazminat ödenen dosyalarda ödenen aylık üzerinden belirlenir.
• Ek ödeme; peşin sermaye değeri hesabında, toptan ödemelerde, ölüm sigortasında evlenme ödeneği hesabında ve müşterek hizmet aylıklarında kurumlar arası hesaplaşmada dikkate alınmaz.
• 4/1-(a) kapsamında yersiz ödenen ek ödemelerin Hazine ve Maliye Bakanlığına iadesini Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü yapar. Yıllara göre ek ödeme matrahları Ek-24’tedir (genelgede matrahın üstü %4, matrah ve altı %5 oranı görülür).

4/1-(c) kapsamında 100 TL’lik ek ödeme (4/9/3)

5434 sayılı Kanunun ek 81 inci maddesinde sayılan hizmet sınıfı veya kadro unvanlarında 2008/Ekim başından itibaren ilk defa 4/1-(c) kapsamında sigortalı olanlar ile hak sahiplerine, sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışma dahil hiçbir sosyal güvenlik kurumuna tabi çalışmamaları şartıyla ek ödeme yapılır. Sigortalıya her ay aylığına eklenir; hak sahiplerine hisseleri oranında eklenir.

Burası çok önemli: 4/1-(b) kapsamını gerektiren bir işi olduğu halde aylığının kesilmesini istemeyenler 4/1-(b) sigortalısı sayılmaz ve aylıklarından SGDP de kesilmez; bu nedenle ek 81’deki ek ödemeden yararlanmaya devam ederler (5510 geçici 14 saklı).

4/1-(c) kapsamında ilave aylık (4/9/4)

Sağlık Bakanlığına bağlı sağlık kurumlarında döner sermayeden ek ödeme alan 4/1-(c) sigortalısı tabip, diş tabibi ve uzmanlar; işveren payı dahil primin tamamını kendileri ödeyerek ve yalnız malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasıyla sınırlı olarak ilave prime tabi tutulabilir. Malullük, yaşlılık, vazife malullüğü veya emeklilik aylığı ya da sürekli tam iş göremezlik geliri bağlanmasına hak kazandıklarında ilave aylık ödenir. Ölümde ilave aylık, geçici 18 saklı kalmak üzere hak sahiplerine 34 ve 54 üncü maddelere göre ödenir; ilave aylık alan kız çocuğu evlenirse 37 nci maddeye göre ilave evlenme ödeneği verilir.

Ek 3 üncü madde kapsamında ek sigorta primi ödeyenler (4/9/5)

209 sayılı Kanunun 5 inci maddesine göre döner sermayeden ek ödeme alan tabip, diş tabibi ve uzmanlar (6 ncı fıkra kapsamında ek ödeme alanlar ile başka kurumdan vekâleten atanan/görevlendirilenler hariç) için, normal aylık ve toptan ödemeden bağımsız yeni bir ödeme şekli getirilmiştir: ilave aylık ve ilave toptan ödeme.

Hak kazanma, hesaplama ve artırma (4/9/5.1)

• Hesapta Kanun hükümleri esas alınır; ilave prim ödeyen, talep tarihindeki statüsünün hükümlerine göre aylığa veya toptan ödemeye hak kazanırsa ilave aylık/ilave toptan ödeme alır.
• İlave aylık = her yılın ilave prim matrahı, ait olduğu yıldan talep tarihine kadar güncelleme katsayısıyla güncellenir; toplam, ilave prim gün sayısına bölünerek ortalama günlük kazanç bulunur; bunun otuz katının, ilave prim ödenen gün sayısının her 360 günü için %2’si ilave aylıktır. Örneğin 3.600 gün ilave prim ödeyen için oran %20’dir.
• İlave aylıklar 55 inci madde gereği Ocak ve Temmuz ödeme dönemlerinde önceki altı aylık TÜFE değişimi kadar artırılır.
• İlave toptan ödeme: ilave primlerin her yıla ait tutarı, yazılı istek tarihine kadar güncelleme katsayısıyla güncellenerek ödenir.

Hak sahiplerine ödeme (4/9/5.2)

• Ölümde ilave aylık, ölüm tarihindeki statü (4/1-a, b veya c) esas alınarak 34 ve 54 üncü maddelere göre ilave dul ve yetim/ölüm aylığı olarak ödenir.
• İlave aylık alan kız çocuğu evlenirse, sigortalının 5510’dan önce göreve başlayıp başlamadığına bakılmaksızın ilave aylığının iki yıllık tutarı bir defaya mahsus ilave evlenme ödeneği olarak verilir.
• Hak sahiplerine aylık bağlanamazsa, ilave primler ölüm tarihine kadar güncellenerek ilave ölüm toptan ödemesi olarak 34 üncü maddeye göre ödenir.

Başlangıç, kesilme, yeniden bağlama (4/9/5.3)

Kanun hükümleri esas alınır. 30 uncu maddenin üçüncü fıkrası nedeniyle aylığı (dolayısıyla ilave aylığı) kesilip yeniden ilave prim ödeyerek tekrar hak kazananın yeni ilave aylığı = eski ilave aylığın kesildiği tarihten itibaren Ocak/Temmuz TÜFE artışlarıyla güncellenmiş tutarı + yeni ilave prim süreleri için hesaplanan ilave aylık.

Diğer konular (4/9/5.4)

• İlave prim süreleri prim ödeme gün sayısına, sigortalılık süresine ve prime esas kazanç hesabına dahil edilmez.
• İlave primler ve bildirilen kazançlar emekli ikramiyesi, iş sonu tazminatı, kıdem tazminatı dahil maddede sayılmayan hiçbir hakkın hesabında dikkate alınmaz.
• Ödenen ilave primlerin iadesi talep edilemez; ihya hükümleri ilave aylıklara uygulanmaz.

Ek 18 inci madde kapsamında bayram ikramiyesi (4/9/6)

Kurumdan gelir/aylık alanlara, bayramın içinde bulunduğu ayda gelir/aylık alma şartıyla, Ramazan ve Kurban Bayramlarında Kanunda belirlenen tutarda bayram ikramiyesi ödenir (genelgede 2021/32 ile yazılan 1.100 TL tutarı sonraki kanun değişiklikleriyle artırılmıştır; tutar sınavda değil, kural önemlidir). Ödemede esas alınacak oranlar:

• Sürekli iş göremezlik geliri alanlarda sürekli iş göremezlik derecesi oranı,
• Hak sahiplerinde ilgili kanundaki hisse oranı,
• Meslekte kazanma gücünü %50’nin altında kaybettiği için gelir alırken iş kazası/meslek hastalığına bağlı olmayan nedenle ölenlerin hak sahiplerinde, sigortalının SİD’i üzerinden hak sahiplerinin hisse oranı,
• Sosyal güvenlik sözleşmesine göre kısmi gelir/aylık alanlarda, Türkiye’de geçen prim gününün sözleşmeye göre dikkate alınan toplam prim gününe oranı.

Birden fazla dosyadan gelir/aylık alanlara en fazla ödemeye imkân veren tek dosya üzerinden ödenir. İkramiyeden kesinti yapılamaz, haczedilemez. Yersiz ödemeler varsa gelir/aylıktan %25 kesilerek, yoksa genel hükümlere göre geri alınır. 1/1/2022’den itibaren ödeme döneminde peşin ödenen bayram ikramiyeleri ölüm veya durum değişikliğinde geri alınmaz (bkz. 4/15/2.4).

Sınavda çok sorulur: Bayram ikramiyesi için nafaka dahil hiçbir kesinti/haciz yoktur; ama yersiz ödenmişse aylıktan %25 kesilerek geri alınır.

Sınavda dikkat

• SYZ 2008/Ekim’de aylıklara eklendi; ölüm dosyasında tamamı dağıtılır. Telafi edici ödeme yalnız hisse oranında eklenir.
• SYZ dikkate alınmayan aylıklar: özelde 1/10/2008, kamuda 15/10/2008 sonrası başlangıç.
• Mülga ek 24’teki kurumların ödemediği SYZ’yi Hazine öder, sonra kurumlardan tahsil eder.
• Avans: 90 gün, yazılı talep; üç aylık tavan aylıkta net asgari ücretin 3, gelirde 2 katı; fazlası 1/4 oranında kesilir.
• Ek ödeme ölüm dosyasında her hak sahibinin kendi aylığına göre hesaplanır; peşin sermaye, toptan ödeme, evlenme ödeneği ve kurumlar arası hesaplaşmada dikkate alınmaz.
• İlave aylık: ortalama günlük kazancın 30 katının her 360 gün için %2’si; ilave evlenme ödeneği iki yıllık tutar; ilave prim iade edilmez, ihya uygulanmaz.
• Bayram ikramiyesi: tek dosyadan, kesinti/haciz yok, yersizse %25 kesinti.