2018/38: Tarım sigortası ve ek maddelere göre sigortalılar

Bu bölüm, tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz çalışanlara ilişkin 2925 sayılı Tarım İşçileri Sosyal Sigortalar Kanununun 5510 sonrası nasıl uygulandığını ve 5510’un ek 5 (tarım/orman süreksiz işçileri), ek 6 (bazı kısmi süreli çalışanlar) ve ek 9 (ev hizmetleri) maddelerine göre sigortalı sayılanların emeklilik işlemlerini anlatır. Temel tuzak: 2925’in kendine özgü kuralları ile ek maddelerin kuralları birbirine karıştırılır.

2925 sayılı Kanun uygulamaları (4/16/0)

• 5510 md. 106/6 ile 2925’in 1-5, 13-17, 33 üncü maddeleri ve yaşlılık toptan ödemesine ilişkin 24 üncü maddesi, 6111 ile de 35 inci maddesi yürürlükten kaldırılmıştır. 21 inci madde yaşlılık aylığının 5510 md. 29’a göre bağlanacağı şeklinde, 39 uncu madde de uygulanacak 5510 maddelerini sayacak şekilde değiştirilmiştir.
• 2008/Ekim başından itibaren 2925’e göre sigortalı tescili yapılmaz. O tarihte sigortalılığı devam edenler 4/1-(a) kapsamında sayılır, ancak hak ve yükümlülükleri (kaldırılan hükümler hariç) 2925’e göre devam eder.
• Bunlar 2925 kapsamından çıkarsa (başka statüde çalışma nedeniyle sona erme hariç) bir daha 2925 kapsamına alınamaz.

Aylık bağlanacak statü (4/16/1.1)

• İlk defa 1/5/2008-30/9/2008 arasında 2925’e tescil edilip sigortalılığı süren ve öncesinde hiçbir hizmeti olmayanlar: 1/5/2008-28/2/2011 arası 2925’e tabi, 1/3/2011’den itibaren ek 5 kapsamında 4/1-(a)’lı sayılır; aylık şartları 5510 md. 28’e göre belirlenir.
• 2925 sigortalılığı 1/5/2008’den önce başlayıp 1/3/2011 sonrasında da süren ve sona ermeyenler 2925’e tabi kalır, ek 5 sigortalılığı başlatılmaz, 15 gün üzerinden prim ödemeye devam eder; şartlar 2925’e göre belirlenir.
• 1/5/2008 öncesi mülga kanunlara tabi hizmeti olup son yedi yılda en fazla ek 5 hizmeti olanlara 4/1-(a)’dan bağlanır; şartlar 506 geçici 81’e göre belirlenir.
• 2925 ve ek 5 farklı statülerdir; 2829 sayılı Kanuna göre ayrı ayrı değerlendirilir.
• Örnekler: 2000’de 2925’li olup 2007’de çıkan, 2011’de ek 5’e giren kadın → 2829’a göre statü, şartlar geçici 9/1’e göre (58 yaş, 25 yıl, 4500 gün). 1989’da 506’lı, son yedi yılda en çok 4/1-(a) hizmeti olan → 506 geçici 81. İlk 1/6/2008’de 2925’li, 1/3/2011’den ek 5 → statü 2829’a göre, şartlar md. 28’e göre.

İş kazası ve meslek hastalığı sigortası (4/16/1.2)

• 2925 md. 7’ye göre yardımlar: sağlık yardımı, sürekli iş göremezlik geliri, protez araç-gereç, cenaze masrafı karşılığı, ölümde hak sahiplerine gelir.
• Yararlanmak için sigortalının olay tarihinden üç ay önce tescil edilmiş olması ve sigortalılığının sona ermemiş olması şarttır.
• Gelir 5510’a paralel hesaplanır; farklı olarak hekim tavsiyelerine uymazlıkta en fazla %50 indirim yapılır; Kurumca teklif edilen tedaviyi kabul etmeyene gelir bağlanmaz. Alt sınır, başlangıç, kesilme ve zamanaşımı 5510’a göredir.

Ölüm geliri (4/16/1.3)

Hak kazanma, başvuru, hesap, paylaştırma ve durum değişiklikleri 5510’a göre yürütülür. İş kazası/meslek hastalığı sonucu ölümde cenaze ödeneği verilir; ölüm geliri alırken evlenen kız çocuğuna evlenme ödeneği verilmez. 5510 ile ana-babaya iş kazası ölüm geliri bağlanma imkânı getirilmiştir.

Malullük sigortası (4/16/1.4)

• Şartlar 5510 md. 26’dakilerle aynıdır: md. 25’e göre malul sayılma; en az on yıl sigortalılık ve 1800 gün, başkasının sürekli bakımına muhtaç olanlarda sigortalılık süresi aranmadan 1800 gün; yazılı istek.
• 2925’e göre malullük aylığı alan 4/1-(a)’da çalışırsa aylığı kesilir; 4/1-(b)’de çalışırsa aylık ödenir, 29/2/2016’ya kadar SGDP kesilir, 1/3/2016’dan itibaren sigortalı sayılmaz ve SGDP kesilmez; 4/1-(c)’de çalışırsa aylığı kesilmez.

Yaşlılık sigortası (4/16/1.5)

• 8/9/1999’dan önce sigortalı olanlar: 4447 ile eklenen 2925 geçici 2-(A)’ya göre 8/9/1999’da 13 yıl ve fazla sigortalılığı olanlar 15 yıl ve 3600 gün ile aylık alır. 23/5/2002’de 13 yıl ve daha az sigortalılığı olanlar için geçici 2-(B)’de kademeli yaş tablosu vardır; ancak 7438 sayılı Kanunla eklenen geçici 95 gereği 3/3/2023 (dahil) sonrasında talepte bulunanlar yaş dışındaki şartları (15 yıl ve 3600 gün) taşırsa aylık alır (2023/13 Genelge).
• 1/10/1999-30/4/2008 arasında sigortalı olanlar: kadın 58, erkek 60 yaş, 15 yıl sigortalılık, 3600 gün, yazılı istek.
• 30/4/2008 sonrası (1/5/2008’den sonra) tabi olanlar: kadın 58, erkek 60 yaş ve 7200 gün; 7200 gün 1/1/2036’dan sonra tamamlanırsa o tarih aralığındaki yaş hadleri uygulanır. Ayrıca 28/3’e göre yaşa 3 yıl eklenerek (65’i geçmemek üzere) 5400 gün ile de bağlanabilir.
• Yaşlılık aylığının kesilmesi: 4/1-(a)’da çalışırsa tercihine bakılmaksızın aylık kesilmez, kazancı üzerinden %30 ve kısa vade primi olarak SGDP kesilir (bu oranlar 7566 sonrası da değişmemiştir); 4/1-(b)’de çalışırsa aylık ödenir, 29/2/2016’ya kadar SGDP, 1/3/2016’dan itibaren sigortalı sayılmaz, isterse yazılı talebi takip eden ay başından aylığı kesilir; 5335 md. 30 kapsamında (kamu) çalışırsa aylığı kesilir.

Sınavda çok sorulur: 2925’te gün şartı 3600 (eski) / 7200 (1/5/2008 sonrası). 506’daki 5000-7000-9000 günlerle karıştırmayın. EYT (geçici 95) ile 3/3/2023 sonrası taleplerde yaş şartı aranmaz.

Ölüm sigortası (4/16/1.6)

• 5561 sayılı Kanunla 18/10/2006’dan itibaren ölüm aylığı için 5 yıllık sigortalılık ve en az 900 gün şartı getirilmiş; 506 geçici 93 ile bu tarihten önce ölenlerin hak sahiplerine de başvuru halinde aynı şartla bağlanma imkânı tanınmıştır.
• Aylık: 5 yıl + 900 gün olanın, malullük/yaşlılık aylığı alırken veya hak kazandıktan sonra ölenin ya da aylığı kesilmiş olanın hak sahiplerine yazılı istekle bağlanır.
• 2925 md. 25’te ana-babaya aylık ve toptan ödeme yoktur; diğer hususlar 5510’a paralel yürütülür.
• Boşandığı eşle fiilen yaşadığı tespit edilenlerin gelir/aylıkları 56 ncı maddenin son fıkrasına göre kesilir, yersiz ödemeler 96 ncı maddeyle tahsil edilir.

Toptan ödeme (4/16/1.7)

2925 md. 24 kaldırıldığından 2008/Ekim’den itibaren yaşlılık toptan ödemesi talep edenlere primlerin 2/3’ü yerine tamamı ödenir.

Evlenme ve cenaze ödenekleri (4/16/1.8)

2925’e göre hak sahibi kız çocuklarına evlenme ödeneği ödenmez. Cenaze masrafı karşılığı yalnızca iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölümde ödenir.

Ek 5 inci maddeye tabi sigortalılar (4/16/2)

• Tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz çalışanlar 4/1-(a) kapsamında sayılır; ek 5’te aksine hüküm yoksa 5510 uygulanır.
• İş kazası/meslek hastalığı yardımları için olaydan en az on gün önce tescil ve sigortalılığın sona ermemiş olması; SİG ve malullük, yaşlılık, ölüm aylığı için prim ve prime ilişkin tüm borçların ödenmiş olması şarttır.
• Kamu idarelerinde tarım/orman işlerinde süreksiz çalışanlar doğrudan 4/1-(a)’lıdır; ek 5 uygulanmaz.

Tuzak: 2925’te iş kazası için “üç ay önce tescil”, ek 5 ve ek 9’da “on gün önce tescil” aranır.

Ek maddelere göre sigortalı sayılanlar: ek 6 ve ek 9 (4/17/0)

• Ek 6 (6111 ile eklendi) bazı kısmi süreli çalışanlar: 4/1-(a)’lı sayılır; malullük, yaşlılık, ölüm ve GSS, isterlerse işsizlik sigortası uygulanır. Kısa vadeli sigorta kollarına tabi olmadıklarından sürekli iş göremezlik geliri, ölüm geliri, cenaze ödeneği ve evlenme ödeneğinden yararlanamazlar. 1/3/2011’den itibaren emeklilik işlemleri, bu istisnalar dışında ek 5’teki esaslara göre yapılır.
• Ek 9 ev hizmetlerinde çalışanlar: iş kazası yardımları için olaydan en az on gün önce tescil ve sigortalılığın sürmesi; SİG ve aylıklar için prim borçlarının ödenmiş olması şarttır.
• Ek 9’da sigortalıyı çalıştıranlar işveren sayılmaz; bu nedenle iş kazası/meslek hastalığında 21/1 uygulanmaz, işverenin kastı veya İSG aykırılığı olsa bile rücu işlemi yapılmaz. Aksine hüküm yoksa 4/1-(a)’lılara ilişkin hükümler uygulanır.

Sınavda dikkat

• 2008/Ekim’den sonra 2925 tescili yok; devam edenler 4/1-(a) sayılır ama 2925 kuralları sürer; çıkan bir daha giremez.
• 1/5/2008-30/9/2008 ilk tescilliler 1/3/2011’den ek 5’e geçer, şartları md. 28.
• 2925 iş kazası: 3 ay önce tescil; uymazlıkta en çok %50 indirim; tedaviyi reddedene gelir yok.
• 2925 yaşlılık: 1999-2008 arası 58/60 yaş + 15 yıl + 3600 gün; 2008 sonrası 58/60 + 7200 gün.
• 2925 yaşlılık aylıklısı 4/1-(a)’da çalışırsa aylık kesilmez, SGDP; kamuda (5335) kesilir.
• Toptan ödeme primlerin tamamı; kızlara evlenme ödeneği yok; cenaze ödeneği yalnız iş kazası/meslek hastalığı ölümünde.
• Ek 6: kısa vade yok; ek 9: işveren sayılmaz, rücu yok; ek 5 ve ek 9’da 10 gün önce tescil ve borçsuzluk.