2018/38: Uzun vadeli sigorta kollarına ilişkin ortak uygulamalar

Geçici 63. madde uygulamasının amacı (2/5/0)

6645 sayılı Kanunun 56. maddesiyle eklenen geçici 63. madde (yürürlük 23/4/2015), uzun süre prim ödemeyen Bağ-Kur'luların (4/1-(b)) sigortalılığının durdurulmasını düzenler. Bu bölüm, maddenin aylık ve gelir bağlama işlemlerine etkisini ve diğer ortak uygulamaları açıklar.

Geçici 63 ile 4/1-(b) hizmeti durdurulanların aylık işlemleri (2/5/1.1)

Maddenin özü:

• Kendi adına bağımsız çalışanlar ile tarımda bağımsız çalışanlardan, maddenin yayımlandığı ayın sonu itibarıyla 12 ay ve daha fazla prim borcu olanlar, borçlarını yürürlüğü takip eden ay başından itibaren üç ay içinde ödemez veya yapılandırmazsa sigortalılıkları durdurulur: prim ödemesi olanlarda ödenen primlerin tam karşıladığı ayın sonu, hiç ödemesi olmayanlarda tescil tarihi itibarıyla.
• Durdurulan süreler sigortalılık süresi sayılmaz; bu sürelere ait Kurum alacakları takip edilmez.
• 4/1-(b) faaliyeti devam edenlerin sigortalılığı yayımı takip eden ay başında (1/5/2015) yeniden başlatılır.
• Sigortalı veya hak sahipleri isterse durdurulan sürelerin tamamı, talep tarihindeki 80/2'ye göre belirlenen kazanç üzerinden ihya edilir. Borç, tebliğden itibaren üç ay içinde tamamen ödenirse süreler sayılır; ödenmezse sayılmaz ve ödenenler (borç yoksa) faizsiz iade edilir. İhya edilen süreler borcun ödendiği tarihten itibaren geçerlidir.
• Durdurulanlar ve bakmakla yükümlü oldukları kişiler için 1/1/2012'den yürürlüğe kadar durdurulan sürelerde GSS hükümleri uygulanmaz. Önceki kanunlara göre durdurulanlara da ihya imkânı tanınır.

4/1-(a) ve 4/1-(c)'den malullük/yaşlılık talebi sonuçlanmamış olanlar: 23/4/2015 öncesi talep edip 4/1-(b) borcu nedeniyle aylığı bağlanamayanlardan:

• 23/4/2015–31/7/2015 arasında geçici 63'ten yararlanmak için başvuranların aylığı, yeni dilekçe alınmadan başvuruyu takip eden ay başından başlar (kamuda ayın 15'i). Örnek: kamu işyerinden ayrılıp 14/4/2015'te talep eden, 28/4/2015'te başvuran sigortalının aylığı 15/5/2015'te başlar.
• Başvurmadığı için sigortalılığı 1/8/2015'te Kurumca re'sen durdurulanların aylığı, başvurmaları halinde 1/9/2015'te başlar.
• 23/4/2015–31/7/2015 arasında ilk kez talep edip bu sürede geçici 63 başvurusu yapanlarda aylık tahsis talebini takip eden ay başında başlar.
• Faaliyeti 1/5/2015'ten sonra da devam edenlerde: 23–30/4/2015 başvuranlara aylık 1/5/2015'ten bağlanır ve 1/5/2015–29/2/2016 arası SGDP uygulanır; 1/5–31/7/2015 başvuranlarda 1/5/2015'ten başvuruya kadarki (b) hizmeti zorunlu hizmet sayılarak aylık yeniden hesaplanır, başvurudan 29/2/2016'ya kadar SGDP uygulanır; re'sen durdurulanlarda 1/5–31/7/2015 hizmeti dikkate alınır, 1/8/2015–29/2/2016 arası SGDP uygulanır.
• 2008 sonrası ilk defa sigortalı olup 5510'a göre malullük aylığı bağlanacak kişi tekrar 4/1-(b)'li olursa aylığı 27. madde gereği kesilir, SGDP uygulanmaz.

4/1-(b)'den talebi reddedilenler: Geçici 63'ten yararlananlardan yeni tahsis talebi alınır; aylık yeni talebi takip eden ay başından başlar. 1/5/2015 sonrası talep edenlerde bu tarihten sonraki hizmetlerin borcu yoksa aylık talebi takip eden ay başında başlar ve talep tarihinden 29/2/2016'ya kadar SGDP uygulanır; borç varsa talep reddedilir.

Tuzak: Durdurma, sigortalılık başlangıcını da etkiler. Tescil tarihinden itibaren tüm hizmeti durdurulan ve faaliyeti süren 4/1-(b)'linin sigortalılık başlangıcı 1/5/2015 olur; bu yüzden malullük şartları oluşmayabilir. Durdurulan süreleri ihya ederse eski başlangıç geri gelir ve aylık yeni talep alınmadan ihya borcunun ödendiği tarihi takip eden ay başında başlar. Kısmen prim ödemiş kişide ilk ödemenin başlangıcı korunur.

Ölüm aylığı talepleri: 23/4/2015 öncesi ölen sigortalının 4/1-(b) borcu yüzünden aylık alamayan hak sahipleri geçici 63'ten yararlanırsa, 23/4/2015'te hak kazanmış sayılır; aylık (97. madde saklı) 1/5/2015 (kamuda 15/5/2015) tarihinden başlar. Talep bu tarihten beş yıl sonra yapılmışsa talepten geriye beş yıllık aylık ödenir (ör. 31/12/2020 talebinde aylık 1/1/2016'dan). 2008 öncesi ölümlerde 5 yıl + 900 gün hesabında borçlanmalar sayıldığından, hak sahibi askerlik borçlanmasıyla şartı tamamlarsa aylık borçlanma bedelinin ödendiği tarihi takip eden ay başında başlar. 4/1-(c)'de 1800 gün eksikliği de borçlanmayla tamamlanabilir.

Dava konusu yapılan hizmetler (2/5/1.2)

Geçici 63 kapsamındaki hizmetleri yargıya taşıyanlar, davalarından feragat edip başvurursa (ya da sigortalılıkları re'sen durdurulursa) yukarıdaki esaslara göre işlem yapılır; ölüm aylığında hak sahiplerinin feragat edip 23/4/2015 sonrası yeniden talepte bulunması gerekir.

Gelir bağlama işlemlerinde geçici 63 (2/5/1.3)

• 4/1-(a): Gelire esas son üç ayda 4/1-(b) hizmeti olup bunu durduranların (b) hizmetleri gelir hesabına alınmaz, gelir başlangıcı değişmez. Örnek: 17/3/2015'te kaza geçiren, 30/3/2015'te çalışır raporu alan sigortalı (b) sigortalılığını durdurursa gelir 1/4/2015'te başlar.
• 4/1-(b): Durdurma gelir başlangıcını değiştirmez. Ancak kaza tarihi durdurulan süre içindeyse süreler tamamen ihya edilmedikçe gelir bağlanmaz; durdurulan süreler tamamen kazadan sonraya aitse ihya zorunlu değildir.

Aylık bağlandıktan sonra 4/1-(b) hizmeti tespit edilenler (2/5/1.4)

4/1-(a) ve (c)'li malullük/yaşlılık aylıklıları:

• Aylığı durdurulup 23/4–31/7/2015 arasında başvuranların aylığı başvuruyu takip eden ay başından başlar; ilk aylıktan durdurmaya kadarki yersiz ödemeler tahsil edilir.
• Aylığı iptal edilip bu sürede başvuranlarda başvuru tarihi tahsis talep tarihi sayılır, aylık bu tarihe göre yeniden hesaplanır.
• 1/8/2015 ve sonrası başvuruda aylık 1/9/2015'ten başlar (iptal edilenlerde 1/8/2015 talep tarihi sayılır).
• Faaliyeti 1/5/2015 sonrası da sürenlerde başvuruya kadarki (b) hizmeti zorunlu sayılır, başvuru tarihinden 29/2/2016'ya kadar SGDP uygulanır.

4/1-(b)'den aylık alanlarda sonradan çıkan (b) hizmetleri için geçici 63 uygulanmaz; kasıt, kusur veya yanıltıcı beyan yoksa borç 88. maddenin yirmi ikinci fıkrasına göre tahsil edilir, aylık ödenmeye devam eder.

Ölüm aylıkları: Sonradan çıkan (b) hizmeti nedeniyle 23/4/2015'ten önce iptal edilen ölüm aylıkları başvuruda 1/5/2015'ten (kamuda 15/5/2015) başlar. Hak sahibinin kendi (b) sigortalılığı nedeniyle kesilen aylıklarda:

• Sigortalının ölümü 2008/Ekim öncesi ise aylık hak sahibinin işten ayrıldığı tarihi takip eden ay başından (zamanaşımıyla) başlar; (b)'li olduğu dönem için ödenmez.
• Ölüm 2008/Ekim sonrası ise aylık talep tarihini takip eden ay başından başlar.
• 2008 sonrası ölümlerde (b)'li olduğu için hissesi %75'ten %50'ye indirilen eşin hissesi, sigortalılığının sona erdiği tarihi takip eden ödeme döneminden düzeltilir; durdurulan dönemler için yükseltme yapılmaz.

6191 sayılı Kanuna göre işlemler (2/5/2)

926 sayılı Kanunun geçici 32. maddesi gereği 12/3/1971–22/3/2011 arasında yargı denetimine kapalı işlemler veya YAŞ kararlarıyla TSK'dan ilişiği kesilenler (veya hak sahipleri) talep ederse sosyal güvenlik haklarından yararlanır. Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığının yazısıyla 506/1479 aylığı, 5434'e göre bağlanacak aylığın başlangıcından kesilir; yersiz ödemeler Kurum hatası kapsamında MOSİP'e borç kaydedilir. Bu hizmetler 5434'e dönüştürüldüğünden ayrıca tahsis işlemi yapılmaz.

Geçici 37: 2011 depremleri (2/5/3)

6270 sayılı Kanunla 19/5/2011 (Kütahya-Simav), 23/10/2011 ve 9/11/2011 (Van) depremlerinde malul kalan veya ölen sigortalılara/hak sahiplerine, deprem öncesine ait en az 30 gün prim (veya bir aylık kesenek-karşılık) ödenmiş ve tescil deprem öncesinde yapılmışsa, malullükte 10 yıl + 1800 gün, ölümde 1800 gün veya 5 yıl + 900 gün ve 4/1-(b)'de borçsuzluk şartları aranmadan aylık bağlanır. Eksik prim Hazineden (bugün Hazine ve Maliye Bakanlığı) karşılanır.

• Malullük veya ölümün depremden kaynaklandığı valilik veya kaymakamlıktan belgelenir.
• 30 gün, sigortalının sağlığında yaptığı borçlanmalar hariç hak sahiplerinin borçlanmasıyla tamamlanamaz.
• Hak sahipliği için 34. madde şartları aynen aranır; cenaze ödeneğinde 37. madde uygulanır, aktif sigortalılarda 360 gün şartı aranır.
• Malullük için sevk yapılır; rapor kararına malullüğün depremden olduğu yazılır; Kurum sağlık kurulu en az %60 kayıp arar.

Uçucu personelin itibari hizmeti (2/5/4)

3160 sayılı Kanun md. 15 ile 506'ya tabi sözleşmeli pilot ve uçuş ekibine fiili hizmetin her yılı için 90 gün itibari hizmet eklenir (5510/49-2'de kamu idarelerindeki uçucu, denizaltıcı, dalgıç, kurbağa adam ve paraşütçülere her yıl için üç ay). Bu süreler ve 5434'ün mülga 37. maddesine göre kazanılanlar:

• Aylık bağlama oranının tespitinde dikkate alınır,
• Ancak aylığa hak kazanma için gereken hizmet/prim günü, yaş haddi ve emekli ikramiyesi hesabında dikkate alınmaz.
• Örnek: 5300 gün şartı olan ve 4500 günü bulunan pilotun 900 gün itibari hizmeti şartı tamamlamaz, talep reddedilir; 5300 günü olsaydı aylık bağlama oranında 6200 gün esas alınırdı.

5434'e göre zamanaşımına uğramış süreler (2/5/5)

5434'ün mülga 117. maddesine göre kesenekleri zamanaşımına uğrayıp tasfiye edilen hizmetler, geçici 4 gereği yalnız 2008/Ekim sonrası aylık talebinde değerlendirilir; hizmet bildirim yazılarında mutlaka belirtilir. 2008 öncesi bu süreler dikkate alınmadan aylık bağlananlarda değerlendirilmez; ancak yeniden tüm kollara tabi çalışıp aylığı kesildikten sonra yeniden talepte bulunurlarsa hesaba katılır. 2008 öncesi talebi reddedilen kişi 1/10/2008 sonrası yeniden başvurursa bu süreler de sayılır.

Geçici 36: sıkıyönetim borçlanması (2/5/6)

6111 sayılı Kanunla 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu uyarınca gözaltına alınıp tutuklanan ve beraat edenlere borçlanma hakkı verildi.

• 5434'e tabi çalışırken sıkıyönetim mahkemelerinin görev alanındaki suçlardan tutuklananlar hariç, boşta veya 4/1-(a)/(b)'de iken gözaltına alınanların borçlandığı süreler 4/1-(a) hizmeti sayılır.
• Borçlanılan süre ilk işe girişten önce olsa bile sigortalılık başlangıcını geriye götürmez; prim günü ve kazanç olarak dikkate alınır.
• Bedeli sigortalı/hak sahibi öderse ödeme tarihinde, Hazine ödeyecekse borçlanma başvuru tarihinde geçerli olur (Hazinenin ödemesi beklenmez).

Sosyal güvenlik destek primi (2/5/7)

• 2008 sonrası süresinde kesilmeyen SGDP borçlarına gecikme cezası ve zammı uygulanır.
• SGDP'li süreler MYÖ prim gününe eklenmez, toptan ödeme de yapılmaz.
• 2008 sonrası sigortalılardan 4/1-(b) çalışması nedeniyle 1/3/2016'ya kadar aylığından SGDP kesilenlerden kısa vadeli prim alınmadığından iş kazası/meslek hastalığı yardımı yapılmaz.
• 2008 öncesi sigortalı olup 4/1-(a)'dan aylık alan, 4/1-(a)'da çalışmaya başlarsa (5335 hariç) aylığını kestirip tüm kollara tabi olmayı ya da kestirmeden SGDP'ye tabi olmayı seçebilir. SSİY 58/5'teki tercih bildirimi kaldırıldı; tercih işe giriş bildirgesiyle yapılır.
• SGDP'liden tüm kollara geçişte aylık işe giriş tarihine göre kesilir; tüm kollardan SGDP'ye geçişte işe giriş bildirgesi yazılı talep sayılır, aylık yeniden hesaplanarak başlatılır.
• Tüm kollara tabi çalışmanın SGDP'ye dönüştürülme talebi, aylığın gönderilmediği ayı takip eden ayın sonuna kadar yapılmalıdır (ör. Nisan 2018 aylığı gönderilmeyen kişi için 31/5/2018). Sonraki talepler dikkate alınmaz.
• 2008 öncesi sigortalı olup 4/1-(b) veya (c)'den aylık alanlar 4/1-(a)'da çalışırsa (5335 hariç) aylık kesilmez, SGDP uygulanır.

Aylık bağlandıktan sonra yurt dışında çalışma (2/5/8)

2021/32 sayılı Genelge değişikliği: 30. madde gereği 2008 sonrası ilk defa sigortalı olup aylık alan kişinin yabancı ülkede çalışmaya başlaması aylığını keser. Ancak mülga kanunlarda açık hüküm olmadığından, sözleşmeli/sözleşmesiz ülke ayrımı yapılmadan mülga kanunlara göre aylık alanların ve 2008 öncesi sigortalı olup geçici 2'ye göre aylık bağlananların aylığı yurt dışında çalışma nedeniyle kesilmez. Sözleşmeyle süre birleştirilerek kısmi aylık bağlananlar o akit ülkede çalışırsa aylık kesilir.

Muhtar sigortalılar (2/5/9)

690 sayılı KHK ile 87. maddeye eklenen (h) bendine göre 4/1-(b)'li muhtarların prim ödeme yükümlüsü 1/5/2017'den itibaren il özel idareleri veya yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıklarıdır. Bu nedenle bu tarihten sonraki primlerin talep veya ölüm tarihinde Kuruma aktarılmamış olması aylık başlangıcını değiştirmez; aylık talebi (ölümde ölüm tarihini) takip eden ay başında başlar. Hizmet birleştirmelerinde de aktarım beklenmeden bu süreler bildirilir.

Gelir/aylık bağlamada dikkat edilecekler (2/5/10)

• Başlangıç tarihlerinin doğru tespiti, kontrol muayenesi tarihlerinin sisteme girilmesi,
• Hak sahibi eşin çalışma ve kendi aylığı durumunun tüm statüler için tespiti,
• Öğrenci erkek çocukların durum kodları ve muhtemel mezuniyet tarihlerinin kaydı, kız çocukların (a), (b), (c) kapsamında çalışıp çalışmadığının araştırılması,
• Ana-babanın gelir tespiti beklenmeden eş ve çocukların işlemlerinin sonuçlandırılması,
• 18 yaş altı ve üvey çocuklarda veli/vasi talebi ve Mernis kontrolü; eşin hak sahipliğinin önce sigortalının, sonra eşin Mernis kaydından iki aşamalı kontrolü,
• Belgelerin emeklilik dosyasında saklanması.

Sınavda dikkat

• Geçici 63: 12 ay+ borç, 3 ay içinde ödeme/yapılandırma; durdurulan süre sigortalılık sayılmaz; ihya bedeli tebliğden 3 ay içinde tamamen ödenmeli, ihya ödeme tarihinden geçerli.
• Başvuru 23/4–31/7/2015: aylık başvuruyu takip eden ay başı; re'sen durdurma 1/8/2015 → aylık 1/9/2015.
• Ölüm aylıklarında başlangıç 1/5/2015 (kamu 15/5/2015), zamanaşımı beş yıl.
• Kaza tarihi durdurulan süredeyse ihya olmadan gelir yok.
• Uçucu itibari hizmeti yalnız aylık bağlama oranında sayılır.
• Geçici 37: 30 gün prim, hak sahiplerinin borçlanmasıyla tamamlanamaz.
• Sıkıyönetim borçlanması başlangıcı geri götürmez; Hazine ödüyorsa başvuru tarihinden geçerli.
• SGDP'ye dönüştürme talebi: aylığın gönderilmediği ayı takip eden ayın sonuna kadar.
• Muhtarların 1/5/2017 sonrası primleri aktarılmasa da aylık başlangıcı değişmez.