2018/38: Vazife malullüğü ve 2330 sayılı Kanun

Bu bölüm iki ayrı ama iç içe geçmiş alanı anlatır: 4/1-(c) sigortalılarının (kamu görevlileri) vazife ve harp malullüğü (5510 md. 47) ile, güvenlik ve asayiş hizmeti sırasında veya terör nedeniyle malul kalan ya da ölenlere 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu çerçevesinde bağlanan aylıklar. Ortak tema: bu kişilere normal kurallardan daha avantajlı aylık, ayrıca ek ödeme (tütün ikramiyesi), eğitim-öğretim yardımı ve faizsiz konut kredisi gibi haklar tanınır.

Kapsam (4/12/1.1)

4/1-(c) sigortalısının malullüğü veya ölümü şu hallerde vazife malullüğü sayılır: vazifesini yaparken; idaresince görevlendirildiği başka bir kamu işini yaparken; kurumunun menfaatini korumak için bir iş yaparken; idarece sağlanan taşıtla işe gelip dönerken; işyerinde meydana gelen kazada.

Bu vazife malullüğü şu hallerde doğarsa harp malullüğü hükümleri uygulanır: harpte fiilen ateş altında; harp bölgelerindeki harekât ve hizmetlerde; harpte veya harbe hazırlıkta düşman silahlarıyla; askerî harekât gerektiren iç tedip ve sınır hareketlerinde; barışta veya olağanüstü hallerde emirle uçuş, dalış, denizaltı/dalgıç görevlerinde; Anayasanın 92 nci maddesi veya uluslararası sözleşmelerle yurt dışına gönderilmede; iç güvenlik veya istihbarat kurumlarının uçuş/dalış hizmetlerinde.

Olay keyif verici içki ve maddeler, mevzuat ve emir dışında hareket, yasak fiil, intihara teşebbüs veya kendine/başkasına menfaat sağlama ya da zarar verme amacından doğmuşsa vazife malullüğü hükümleri uygulanmaz.

Kuruma bildirim süresi (4/12/1.2)

• Kamu idaresi olayı kolluk veya yetkili mercilere derhal, Kuruma en geç on beş iş günü içinde bildirir. Aynı sürede sigortalı veya hak sahipleri de bildirebilir; ancak (idarenin yetkili mercilerinin olaydan haberdar edilmediği hal dışında) ilgililerin bildirimi idarenin sorumluluğunu kaldırmaz.
• Süre; olay tarihinden, hastalıkta tedavinin imkânsız olduğuna dair kati raporun onay tarihinden, esirlik ve gaiplikte bu hallerin sona erdiği tarihten başlar.
• Süresinde bildirilirse aylık; malule görevine son verildiği tarihi, ölümde ölüm tarihini takip eden ay başından bağlanır.
• Süresinde bildirilmezse belgelenmesi ve müstahak olunması şartıyla zamanaşımı hükümleri dikkate alınarak bağlanır veya düzeltilir; bildirim tarihine kadarki aylık farkları ilgili kamu idaresinden tahsil edilir.

Örnek: 15/7/2021’den malullük aylığı alan kişi 11/9/2027’de vazife malullüğü talep ederse, 97 nci maddedeki 5 yıllık zamanaşımı nedeniyle 11/9/2022’yi takip eden 1/10/2022’den itibaren tadil yapılır.

Tuzak: Süre “on beş gün” değil “on beş iş günü”dür; kolluğa bildirim ise “derhal”.

Vazife ve harp malullüğü aylığının hesabı (4/12/2)

• En son prime esas kazanç esas alınır; prim günü 10800’den az olanlara 10800 gün, fazla olanlara kendi günleri üzerinden hesaplanır.
• Malullük derecesine göre zam: 1. derece %30, 2. %23, 3. %15, 4. %7, 5. %3, 6. derece %2.
• Harp malulüne bir üst basamak esas alınır: uzman erbaş/sözleşmeli erbaş ve erlere üç ilerideki kademe, uzman jandarmalara bir üst rütbenin aynı kademesi, astsubaylar ile yarbaya kadar subaylara bir üst rütbe, yarbaya albay, albaya kıdemli albay, kıdemli albay ve generallere bir üst rütbe, diğer 4/1-(c)’lilere bir üst derece/kademe. Üst derece yoksa üç ileri kademe, o da yoksa son kademe.
• 6495 sayılı Kanunla (Ağustos 2013’ten) harp malullüğü aylığı vazife malullüğü gibi hesaplanıp %25 artırılır, üzerine harp malullüğü zammı eklenir: gösterge (1. derece 1100, 2. 950, 3. 800, 4. 600, 5. 500, 6. derece 400) × memur aylık katsayısı.
• Harekâtın başarısını şahsen sağlayıp örnek cesaret gösterenlere Genelkurmay Başkanlığının uygun görmesi ve (güncel 47 nci madde metnine göre ilgisine göre İçişleri veya Millî Savunma Bakanının) onayıyla harp malullüğü zammı %25 fazlasıyla bağlanır.
• Uluslararası barışı koruma/destekleme operasyonlarında görevlendirilenlere vazife malullüğü aylığı ödendiği sürece harp malullüğü zammı ayrıca verilir.
• 2330 kapsamındaki görevlerde (asayiş, kaçakçılık, trafik, tutuklu sevki, patlayıcı imha vb.) ölen veya malul kalanların vazife malullüğü aylıkları %25 artırılır; bu fazlalık faturası karşılığında Hazineden tahsil edilir.
• Terör olaylarında 3713 sayılı Kanun uygulanır; %25 artırımlı aylık bağlanır, ancak 3713/21-(a) gereği görevdeki emsalinin aylığından düşük olamaz; kurumun bildirdiği emsal ile Kurumun hesabı karşılaştırılıp yüksek olan ödenir. Emekliyken terörle öldürülenlerin dul ve yetimlerine bağlanacak aylık toplamı, bağlanabilecek vazife malullüğü aylığından az olamaz.
• 2008/Ekim sonrası ilk defa 4/1-(c)’li olanların vazife/harp malullüğü aylıkları, 5434’e tabi emsal iştirakçinin aylığından düşük olamaz; iki aylık hesaplanır, yüksek olan bağlanır. Mukayesede makam, yüksek hâkimlik, temsil/görev tazminatları eklenmez.
• 5434 ek 77: Kurum Sağlık Kurulunca başkasının yardımı olmadan yaşayamayacak derecede malul sayılan harp ve vazife malullerine asgari ücretin net tutarının iki katı aylıkla birlikte ödenir; yalnız malule ödenir, ölümünde hak sahiplerine geçmez.

Vazife ve harp malullüğünde ölüm aylığı (4/12/3)

• Eş ve çocuklar için genel hükümler uygulanır. Anne ve babaya 5434 md. 72/4 esas alınarak, artan hisse olup olmadığına bakılmaksızın ve 56 ncı madde ile 5434 mülga 92’deki haller hariç herhangi bir şart aranmaksızın aylık bağlanır.
• Anne-babanın aylığı diğer hak sahiplerinin oranını etkilemez: eş ve çocuklara anne-baba yokmuş gibi, anne-babaya tüm kişiler varmış gibi hisse belirlenir (örnek: eş %50, çocuklar %25’er, anne ve baba %12,5’er).
• 3713/21-(a) kapsamında dosyada tek hak sahibi olsa bile emsal aylığın tamamı bağlanır.
• 15 Temmuz darbe teşebbüsünde ölen 4/1-(c)’lilerin hak sahiplerine (667 KHK md. 7, 3713/21-j) %25 artırımlı bağlanan aylıkların toplamı, ölenin kendisine bağlanacak aylıktan az olamaz.

Vazife malullerinin tekrar çalışmaya başlaması (4/12/4)

• 1/10/2008’den itibaren 5510 md. 5 ve geçici 14 ile 3713 kapsamında aylık bağlananların aylığı hangi statüde çalışırlarsa çalışsınlar kesilmez.
• 2008/Ekim sonrası ilk defa 4/1-(c)’li olup 3713 kapsamında vazife malulü sayılanlar sınıf veya görev değiştirerek çalışmaya devam ederse, müracaat şartı olmadan sınıf değişikliğini takip eden ay başından aylık bağlanır. 6495 ile 1/8/2013’ten sonra harp malulleri ve 2330 kapsamındakiler için de aynı kural geçerlidir.
• Harp malulleri ve 2330 kapsamındakilerin 4/1-(a), (b), (c)’de yeniden çalışmasında aylık kesilmez; ancak 1/8/2013’ten önce 4/1-(c)’de göreve girenlerin aylıkları kesilir, müracaatla ve ilişik kesilmeden emekliye sevk onayıyla yeniden bağlanır.
• Bunlar sonraki hizmetleriyle hak kazanırsa ikinci bir yaşlılık aylığı da bağlanır; yetmezse toptan ödeme yapılır. 6495 sonrası maluliyete esas rahatsızlıklar ve ilerlemeleri yaşlılıktaki özel hükümlere (engelli emekliliği vb.) hak kazandırmaz.
• 47 nci madde kapsamındaki (normal) vazife malullerinin 4/1-(a) ve (c)’de çalışmasında aylık kesilir; ikinci aylığa hak kazanırlarsa her iki aylık bağlanır ve engellilikleri yaşlılıkta özel koşullardan yararlanmalarına engel değildir.
• 7226 sayılı Kanun (26/3/2020): bu kapsamdakiler aylık başlangıcından sonraki çalışmalarla en az 20 yıl sigortalılık ve 5000 gün şartını sağlarsa yaş aranmaksızın yaşlılık aylığı alır. Süreler, aylık başlangıcından sonra uzun vadeli prim yatan ilk günden başlar; öncesine ait borçlanmalar dikkate alınmaz.

Aylıkların yükseltilmesi (4/12/5)

5434 ek 77 uyarınca harp/vazife malullüğü aylıkları emsallerine göre her yıl bir kademe, her üç yılda bir derece yükseltilir. Tavanlar: subaylarda kıdemli albay (kıdemli albay ve generallere bir üst rütbe), astsubay ve uzman jandarmada 926 sayılı Kanundaki en yüksek derece-kademe, uzman erbaşlarda 3269/16, sivillerde 657’ye göre yükselebilecekleri derece, emniyette fakülte/dört yıllık mezunlar için il emniyet müdürü, diğerleri için üçüncü sınıf emniyet müdürü, MİT’te yönetimde Başkan, diğerlerinde 1. sınıf uzman. İntibak yükseltmesi rütbe ve unvanı değiştirmez; her yıl 1 Eylül’de yapılır.

Ek ödeme (tütün ikramiyesi) (4/12/6)

• 5434 ek 79’a göre, maluliyet derecesine göre gösterge × 1 Ocak’taki memur maaş katsayısı tutarında, yılın ilk üç ayı içinde ödenir; Kurumca resen yapılır, talep aranmaz. Vazife/harp malullüğünden ölenlerin derecesi birinci derece kabul edilir.
• Ölenin hak sahiplerine son ek ödemenin 5 yıllık tutarını verip kapsamdan çıkarma uygulaması 6495 ile (1/8/2013) kaldırılmış; hak sahiplerine ödeme devam eder. Daha önce kapsamdan çıkarılanlardan 5 yılı dolanlara yürürlükten, sonra dolacaklara dolumdan itibaren ödenir.
• Paylaştırmada aylık oranları dikkate alınmaz; kişi sayısına göre eşit paylaştırılır. Anne ve baba birlikte varsa ikisi tek hisse sayılır.

Eğitim ve öğretim yardımı (4/12/7)

• Ölenlerin aylık bağlanan çocuklarına ve malullerin öğrenim gören çocuklarına; ilköğretimde 1.250, ortaöğretimde 1.875, yükseköğretimde 2.500 gösterge × Eylül ayı memur katsayısı × 12.
• Yaş sınırı: ilköğretim 18, ortaöğretim 20, yükseköğretim 25; öğrencilik devam etmeli. Özel eğitim okullarında (5580 md. 2/1-h) okuyanlar da yararlanır.
• Malulün çocuklarından aylık bağlanma vasfını yitirenlere ödenmez (örnek: yükseköğrenimde iken 4/1-(c)’de göreve başlayan 22 yaşındaki çocuk). Ödendikten sonra öğrencilik vasfı yitirilirse borç çıkarılmaz.
• 690 sayılı KHK ile talep şartı kaldırıldı: her eğitim-öğretim yılında bir kez, Eylül katsayısı ve o yılki öğrenim seviyesine göre (web servisiyle tespit) 1 Eylül-31 Aralık arasında toptan ödenir; seviyesi tespit edilemeyenlere aynı öğretim yılı içinde talepleri üzerine ödenir.

Ortak hüküm (4/12/8)

Sınıf/görev değiştirerek çalışmaya devam eden harp ve vazife malulleri, 4 üncü madde kapsamında çalışmaya başladığı için aylığı kesilen vazife malulleri ve 4/1-(a), (b) kapsamında 2330’a göre aylık bağlananlar da ek ödeme ve eğitim-öğretim yardımından yararlanır.

Faizsiz konut kredisi hak sahipliği belgesi (4/12/9)

Harp veya vazife malulü olarak aylık bağlananlara bir konutla sınırlı olarak TOKİ’ce faizsiz kredi verilir. Ölenlerde sıra: önce dul eş; eş yoksa veya evlenmişse en az birinin yetim aylığı alması kaydıyla çocuklara müştereken; bunlar da yoksa önce anaya, sonra babaya. Sınıf değiştirerek çalışanlar ve aylığı kesilenler de yararlanır. Tavan tutarı TOKİ belirler; usul TOKİ yönetmeliğindedir; Kurum ayrıca “Kampanya-Hak Sahipliği Belgesi” (Ek-40) düzenler.

4/1-(a) ve (b) sigortalılarına 2330 sayılı Kanun uygulaması (4/12/10)

2330 kapsamındaki görevleri nedeniyle engelli hale gelenlere görev malullüğü aylığı bağlanır veya mevcut aylıkları dönüştürülür; ölümde hak sahiplerine intikal eder; bu aylıklar %25 artırımlı ödenir.

Kapsama girip girmediğinin tespiti (4/12/10.1)

Güven ve asayişte görevlendirilme veya güvenlik kuvvetlerine kendiliğinden yardım edip faydalı olduğunun tevsiki, görevi bitse bile bu hizmetler nedeniyle yaralanma/hastalık, Nakdi Tazminat Komisyonu kararı ve Kurum mevzuatına göre aylık bağlama şartları gerekir. 3713/21-(j) için terör eylemini önlemede yardımcı ve faydalı olunduğunun valinin teklifi üzerine Komisyonca karara bağlanması aranır. 5233 sayılı Kanun kapsamında Zarar Tespit Komisyonu kararlarına göre işlem yapılmaz.

Alt sınır aylığı (4/12/10.2)

Aylık önce 5510’a göre hesaplanıp %25 artırılır; olay tarihindeki öğrenime göre 657/36 giriş derece-kademesi ve 30 yıl fiili hizmet üzerinden 5434’e göre hesaplanan vazife malullüğü aylığının %25 artırımlı tutarıyla bir defa, aylık başlangıcında karşılaştırılır. Sigortalının kendi sigortalılığından aldığı diğer gelir/aylıklar da toplamda dikkate alınır (hak sahibinin kendi yaşlılık aylığı ise ölüm aylığı mukayesesine girmez). 5434’e göre olan yüksekse fark aylık eklenir ve artışlar ilgili statüye göre yapılır. Görevde ölümler 1. derece, malullerde 1053 sayılı Nizamnameye göre derece; öğrenimi tespit edilemeyen ilkokul mezunu sayılır; uygulama 2013/Ağustos’tan geçerlidir.

Aylık bağlandıktan sonraki çalışmalar (4/12/10.3)

Aylık bağlanmadan önceki tüm hizmetler, sonraki hizmetlerle hiçbir sebeple birleştirilmez; sonraki süreler ayrı değerlendirilir. Bu nedenle aynı statüden hem malullük hem yaşlılık aylığı bağlanabilir ve 54 üncü madde uygulanmaz, iki aylık tamdan ödenir. Çalışırken ölümde hem pasif hem aktif ölüm aylığı bağlanabilir.

Engellilik halinin özel hükümlere etkisi (4/12/10.4)

2330’a göre aylığa esas hastalık/engellilik ve ilerlemeleri sonraki çalışmalarla yaşlılık aylığında özel koşulların belirlenmesinde dikkate alınmaz; aylık sonrası çalışmalar yürürlükten sonra ise geçici 4 değil 5510 uygulanır. Başka bir hastalık veya kaza nedeniyle hak kazanılırsa özel hükümler uygulanabilir.

Aylıkların kesilmemesi (4/12/10.5)

Harp malulleri ve 2330/5434 md. 56 kapsamında aylık alanlar 4/1-(a) ve (b)’de çalışmaya başlarsa aylık kesilmez; haklarında iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır, isterlerse bildirdikleri tarihi takip eden ay başından uzun vadeli sigorta kolları da uygulanır. Genel sağlık sigortası primi alınmaz. 1/8/2013 öncesi dönem için SGDP uygulanmıştır.

Hak kazanma koşulları ve zamanaşımı (4/12/10.6)

4/1-(a) ve (b)’de 2330’a göre hak sahiplerine 34 üncü madde uygulanır; ancak ana ve babalara 34 üncü maddedeki şartlar aranmaksızın aylık bağlanır (56. madde ve 5434 mülga 77-a,b ile mülga 92 halleri hariç), diğer hak sahiplerinin oranını etkilemez ve bu aylıklar en geç iki ay içinde Hazineden tahsil edilir (Ağustos 2013’ten geçerli). Komisyon kararı talepten sonra ise aylık, yeni talepten geriye 5 yıl gidilerek başlatılır.

2330/4-(d) kapsamında aylıklar (4/12/10.7)

Hiçbir sosyal güvenlik kurumuna tabi olmayanlar engelli hale gelirse öğrenimlerine göre giriş derece-kademesi üzerinden (öğrenimsiz ilkokul gibi) 5434’e göre görev malullüğü aylığı %25 artırılarak bağlanır. 4/1-(c)’lilerde vazife malullüğü için hizmet şartı yokken, 4/1-(a) ve (b)’lilerde gün/süre şartı vardır; kendi statüsünde şartı tutmayan 4/1-(a)/(b) sigortalılarının dosyası Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığına gönderilir ve 4-(d)’ye göre primsiz aylık bağlanır. Güvenlik korucularında görevin sonlandırıldığı tarih tahsis talep tarihi sayılır. Örnekler: 12 yıl ve 1627 gün (1800 gün yok) veya 6 yıl 10 ay ve 1875 gün (10 yıl yok) → 4-(d); 425 günle ölüm (5 yıl + 900 gün yok) → 4-(d); başkasının bakımına muhtaç ve 2605 gün → sigortalılık süresi aranmadan 1800 gün yeterli, 4/1-(a)’dan bağlanır ve ek 77’deki net asgari ücretin iki katı da ödenir.

Geçici 81 inci madde işlemleri (4/12/11)

7194 ile eklenen geçici 79 gereği 2330/4’e aykırı bağlanan ikinci aylıklar 2019/Aralık’tan kesilmiş, borçlar terkin edilmişti. 7226 ile eklenen geçici 81 (26/3/2020): prim günü veya sigortalılık süresi şartı sigortalının kastı/kusuru olmadan sağlanmamışsa, aylık alınan süre prim talep edilmeksizin prim günü sayılır.

• Aylık alınan süre eksikten fazlaysa yalnız eksiği tamamlayacak kadarı kullanılır; yeni hesap yapılmadan kesilen aylık artışlarla güncellenip yürürlüğü takip eden ay başından yeniden bağlanır.
• Azsa, prim günü sayılan süre aylık hesabında dikkate alınmaz. Sonradan şartı tamamlayanlarda bu günler aylık bağlama oranı, kısmileştirme ve günlük kazançta dikkate alınmaz; 2829’a göre statü tespitinde de değerlendirme dışıdır; aylık yeni talebi takip eden ay başından başlar.
• Aynı dönemde SGDP’li çalışma varsa SGDP süreleri hizmet sayılmaz. Aylık kestirip yeniden çalışanlarda bu madde ile hesaplanan aylığa yeni süreler eklenir.
• Borç çıkarsa 2019 Aralık’a kadarki kısmı geçici 79 ile terkin, sonrası genel usulle tahsil edilir. 26/3/2020’den önce ölenlerin hak sahiplerine eski hükümler, sonra ölenlere genel hükümler uygulanır.

Sınavda dikkat

• Bildirim: kolluğa derhal, Kuruma en geç 15 iş günü; geç bildirimde farkı kamu idaresi öder.
• Vazife malullüğü aylığı en az 10800 gün üzerinden; derece zammı %30’dan %2’ye.
• Harp malullüğü: vazife gibi hesap + %25 + HMZ (1100–400 gösterge); %25 farkı Hazineden.
• Anne-babaya şartsız aylık, diğer hisseleri azaltmaz; ek ödemede anne-baba tek hisse, paylaşım eşit.
• Ek 77 bakım ödemesi net asgari ücretin 2 katı, hak sahibine geçmez; intibak her yıl 1 Eylül.
• Eğitim yardımı 1250/1875/2500 gösterge, 18/20/25 yaş, 1 Eylül-31 Aralık, talep şartı yok.
• 2330 aylığı sonrası hizmetler birleştirilmez, 54. madde uygulanmaz, GSS primi alınmaz.
• 7226: aylık sonrası 20 yıl + 5000 gün → yaşsız yaşlılık aylığı; geçici 81’de aylık alınan süre prim günü sayılır.