2018/38: Yaşlılık sigortası: yararlanma koşulları

Yaşlılık sigortasından sağlanan yardımlar (2/3/0)

Yaşlılık sigortasından iki yardım sağlanır: yaşlılık aylığı ve yaşlılık toptan ödemesi.

Yararlanma koşullarının çerçevesi (2/3/2)

Koşullar Kanunun 28. maddesinde düzenlenir. İkinci ve üçüncü fıkralar genel koşulları; dördüncü ila sekizinci fıkralar ise işyeri koşulları, maluliyet ve çalışma gücü kaybı gibi özel durumlar için daha kolay özel koşulları içerir.

• 4/1-(a) ve 4/1-(c): çalıştığı işten ayrılma ve yazılı istek,
• 4/1-(b): yalnızca yazılı istek. Kanunun 28. maddesinin güncel metnine göre 4/1-(b)'li, sigortalılığa esas faaliyete son verip vermeyeceğini beyan ettikten sonra yazılı istekte bulunur; ayrıca talep tarihinde GSS primi dahil kendi sigortalılığından doğan prim borcu bulunmamalıdır.

Tuzak: Yaşlılık aylığında 4/1-(b) sigortalısından işyerini kapatma veya devretme şartı aranmaz; malullük aylığında ise bu şart vardır.

Genel koşullar (2/3/2.1)

4/1-(a) ve 4/1-(b) için genel koşullar ilk sigortalılık tarihine göre üç gruba ayrılır: 8/9/1999 (dahil) öncesi, 8/9/1999 (hariç) – 30/4/2008 (dahil) arası ve 30/4/2008 (hariç) sonrası.

1) 8/9/1999 (dahil) öncesi sigortalılar. Bunlar için mülga kanunlardaki geçiş maddeleri yürürlükte bırakılmıştır: 4/1-(a) için 506 geçici 81, 4/1-(b) için 1479 geçici 10. 2023/13 sayılı Genelge ile eklenen bilgiye göre 7438 sayılı Kanunla eklenen geçici 95. madde (EYT düzenlemesi) gereğince 3/3/2023 (dahil) sonrası talepte bulunanlar için 506 geçici 81/B ve 1479 geçici 10/2'deki yaş şartı kaldırılmıştır; sigortalılık süresi ve prim günü şartları aynen kalır.

506 geçici 81/A: 8/9/1999 itibarıyla eski 60/A'ya göre hak kazananlar ile o tarihte kadınken 18, erkekken 23 yıllık sigortalılık süresini dolduranlar şu seçeneklerden birini sağlarsa aylık alır:

• Kadın 50, erkek 55 yaş + en az 5000 gün,
• Kadın 50, erkek 55 yaş + 15 yıl sigortalılık + en az 3600 gün,
• Yaş aranmaksızın kadın 20, erkek 25 yıl sigortalılık + en az 5000 gün.

506 geçici 81/B (4759 sayılı Kanunla değişik): 23/5/2002 tarihindeki sigortalılık süresine göre kademeli tablo uygulanır. Kadında 20, erkekte 25 yıl sigortalılık süresi aranır; gün sayısı en eski girişlerde 5000'den başlayıp 75'er gün artarak 5975'e çıkar (ör. 25 yıl + 52 yaş + 5525 gün, 25 yıl + 51 yaş + 5450 gün gibi). 3/3/2023 öncesi talepte tablodaki yaş da aranırdı; 3/3/2023 (dahil) sonrası talepte yalnız sigortalılık süresi ve gün sayısı aranır.

Sınavda çok sorulur: Geçici 95 ile geriye dönük ödeme yapılmaz ve geriye dönük hak talep edilemez. Yaş şartının kalkması yalnız 81/B ve 1479 geçici 10/2'yi (ayrıca 2925 geçici 2/B ve 5434 geçici 205'i) ilgilendirir; 81/C'deki 15 yıl + 3600 gün seçeneğinde yaş şartı sürer.

506 geçici 81/C (15 yıl + 3600 gün + yaş): Sigortalılık süresinin tespitinde 23/5/2002 esas alınır; şartları sonra tamamlayanlarda yaş, şartların tamamlandığı tarihe göre kademelenir:

• 24/5/2002 – 23/5/2005: kadın 52, erkek 56,
• 24/5/2005 – 23/5/2008: kadın 54, erkek 57,
• 24/5/2008 – 23/5/2011: kadın 56, erkek 58,
• 24/5/2011 sonrası kadın 58; 24/5/2011 – 23/5/2014 arası erkek 59,
• 24/5/2014 sonrası erkek 60.

1479 geçici 10/1: 1/10/1999'da hak kazananlar veya hak kazanmasına iki tam yıl ya da daha az kalanlar; talep tarihinde prim borcu olmamak şartıyla kadın 20, erkek 25 tam yıl prim ödeme veya kadın 50, erkek 55 yaş ve 15 tam yıl prim ödeme ile aylık alır.

1479 geçici 10/2: Anayasa Mahkemesi iptalinden sonra 4759 ile yeniden düzenlenmiştir. 1/6/2002 itibarıyla kadında 20, erkekte 25 tam yılın dolmasına kalan süreye göre yaş kademelenir (kadında 2 tam yıl veya daha az kalanlardan başlayıp en uzun kalan sürede kadın 56, erkek 60'a varan tablo). 3/3/2023 (dahil) sonrası talepte yaş aranmaz; kadın 20 tam yıl, erkek 25 tam yıl yeterlidir. 1/6/2002'de 3 tam yıldan az hizmeti olup yaşı kademelendirilmemiş sigortalılar da bu kapsamda yaşsız emekli olabilir.

Örnek: 8/6/1998'de 4/1-(a)'da 47 gün çalışan, 1/7/2002–31/1/2023 arasında 4/1-(b)'de 7410 gün primi olan 1980 doğumlu kadın: 8/9/1999 öncesi sigortalı olduğundan ve 2829 sayılı Kanuna göre son yedi yıllık fiili hizmetinde en fazla 4/1-(b) hizmeti bulunduğundan şartları 1479 geçici 10'a göre belirlenir; 3/3/2023 sonrası talepte 20 tam yıl şartıyla aylık alabilir.

1479 geçici 10/3: 1/10/1999'da kadın 50, erkek 55 yaş ve en az 15 tam yıl için iki yıldan fazla süresi kalanlarda kalan süreye göre kademeli yaş uygulanır, prim süresi 15 yıldır. Kısmi aylıklarda 1/10/1999'daki hem hizmet hem yaş değerlendirilir.

2) 8/9/1999 (hariç) – 30/4/2008 (dahil) arası sigortalılar.

• 4/1-(a) (4447 ile 506/60-A, geçici 9/1): kadın 58, erkek 60 yaş + en az 7000 gün; ya da kadın 58, erkek 60 yaş + 25 yıl sigortalılık + en az 4500 gün.
• 4/1-(b) (geçici 9/2): kadın 58, erkek 60 yaş + 25 tam yıl prim; ya da kadın 60, erkek 62 yaş + en az 15 tam yıl prim.

3) 30/4/2008 (hariç) sonrası sigortalılar (28. madde). Geçici 7'nin son fıkrası gereği 28/2 ve 28/3, ilk defa 1/5/2008 itibarıyla mülga kanunlara göre sigortalı olanlara da uygulanır.

• 28/2: kadın 58, erkek 60 yaş; 4/1-(a)'da en az 7200, 4/1-(b) ve (c)'de en az 9000 gün.
• Gün şartı 1/1/2036'dan sonra tamamlanırsa, tamamlandığı tarih aralığındaki yaş esas alınır (Kanun md. 28/2-b): 2036–2037 kadın 59/erkek 61; 2038–2039 60/62; 2040–2041 61/63; 2042–2043 62/64; 2044–2045 63/65; 2046–2047 64/65; 2048 ve sonrası 65/65.
• 28/3: 28/2'deki yaş hadlerine 65'i geçmemek üzere üç yıl eklenir ve en az 5400 gün aranır (kısmi yaşlılık aylığı).
• 4/1-(a)'lılar için 5400 gün geçici 6/7-(b) ile sigortalılık başlangıcına göre kademelenir: 1/5/2008–31/12/2008 4600, 2009 4700, 2010 4800, 2011 4900, 2012 5000, 2013 5100, 2014 5200, 2015 5300, 1/1/2016 ve sonrası 5400. Yaş, bu gün şartının tamamlandığı tarihteki yaş haddine üç yıl eklenerek bulunur.

Sık karıştırılır: 5400 günün kademelendirilmesi yalnız 4/1-(a) için vardır; 4/1-(b) ve (c)'de 28/3 için doğrudan 5400 gün aranır.

Özel koşullar (2/3/2.2)

Kanuna göre özel şartlar. 2008 sonrası sigortalılardan işe başlamadan önce malul olan, çalışma gücü kaybı %60'ın altında bulunan, erken yaşlanan ve maden yer altında çalışanlar daha kolay şartlarla emekli olabilir. Uygulama alanı:

• 4/1-(a): işe başlamadan önce malul ve %40–59 kayıplılar için geçici 6 gereği 2008 sonrası ilk defa sigortalı olanlar,
• 4/1-(b): 1/10/2008 sonrası tahsis talebinde bulunanlar,
• 4/1-(c): ilk defa 2008/Ekim sonrası 4/1-(c)'li olanlar.
• Maden yer altı koşulları 2008/Ekim sonrası bu işlerde ilk defa çalışmaya başlayanlara; erken yaşlanma koşulu 2008 sonrası talepte bulunan 4/1-(a)'lılara da uygulanır.

İşe başlamadan önce malul olanlar (28/4): İlk çalışmadan önce %60 veya vazifesini yapamayacak derecede kaybı olan kişi bu engel nedeniyle malullük aylığı alamaz. Bunlara yaş aranmaksızın, en az 15 yıl sigortalılık ve 3960 gün ile yaşlılık aylığı bağlanır. 4/1-(a)'da gün şartı geçici 6/7-(c) ile kademelidir: 2008/Ekim öncesi 3600 (geçici 10/1), 2008/Ekim–2008 sonu 3700, 2009 3800, 2010 3900, 2011 ve sonrası 3960. 4/1-(b)'de 2008 sonrası talepte hemen 3960 uygulanır. Bu kapsamda Kurum sağlık kurulundan yeni bir tespit istenmez.

Çalışma gücü kaybı %40–59 (28/5): Yaş aranmaksızın:

• %50–59: en az 16 yıl sigortalılık + 4320 gün,
• %40–49: en az 18 yıl sigortalılık + 4680 gün.

4/1-(a)'da gün sayıları geçici 6/7-(d) ve (e) ile kademelidir: %50–59 için 2008 sonu 3700'den başlayıp yıllık 100 gün artarak 2015 sonrası 4320; %40–49 için 4100'den başlayıp 2014'ten itibaren 4680. 2008 öncesi sigortalı olup engelliliği nedeniyle vergi indirimine hak kazanan 4/1-(a)'lıların şartları 506'daki gibi korunur.

2021/35 sayılı Genelge değişikliği: 28/5 kapsamında sevk talep eden sigortalıda Kurum sağlık kurulu ağır düzeyde kayıp tespit ederse (25. madde veya 28/4), sigortalı 26. madde veya 28/4'e göre aylık alabileceği konusunda bilgilendirilir ve talebi alınır. 28/5'e göre aylık talebi yapmış olanlarda ise yeni talep alınır ama aylık işlemleri 28/5 kapsamındaki talep tarihi dikkate alınarak sonuçlandırılır.

Maden yer altı işleri (28/6): Bakanlıkça (bugün Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı; Genelgede o dönemki adıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) belirlenen maden işyerlerinin yer altı işlerinde 2008/Ekim sonrası ilk defa sürekli veya münavebeli çalışmaya başlayanlar: 50 yaş (6552 sayılı Kanunla 55'ten indirildi), 20 yıl sigortalılık, en az 7200 gün. FHSZ hükümleri uygulanır: her 360 güne 180 gün eklenir; bu işlerde en az 1800 gün çalışma varsa eklenen süreler yaştan indirilir.

Erken yaşlanma (28/7): Erken yaşlandığı tespit edilen, 55 yaşını dolduran ve en az 5400 gün primi olan sigortalıya aylık bağlanır. 2008 sonrası talepte bulunan 4/1-(a) ve (b)'liler ile 2008 sonrası ilk defa 4/1-(c)'li olanlara uygulanır. İşe başlamadan önce malul olma, %40–59 kayıp ve erken yaşlanma tespitlerini Kurum sağlık kurulu yapar.

4/1-(c)'ye özel koşullar (Kanun md. 44):

• 5434/40'a göre yaş haddinden emekliye ayrılanlara en az 5400 gün ile,
• Özel kanunlarına göre kadrosuzluk nedeniyle emekliye sevk edilenlere yaş aranmaksızın en az 9000 gün ile aylık bağlanır.
• Bu aylıklar, 28/2-3'teki yaş ve gün tamamlanıncaya kadar çalıştıran kamu idarelerinden tahsil edilir.
• Ahlak, yetersizlik, disiplin nedeniyle veya askeri mahkeme kararıyla re'sen emekliye sevk edilenlere ise ancak 28/2-3'teki yaş ve gün tamamlanınca aylık bağlanır.

Genel yaş haddi 65'tir. Sağlık Bakanlığına bağlı kurumlardaki tabip ve uzman tabipler ile aile hekimleri, Bakanlık uygun görürse 72 yaşına kadar çalışabilir. Gümrük koruma ve MİT mensuplarının yaş hadleri birer yıllık sürelerle 5 yıl uzatılabilir. Askeri hâkim subayların yaş haddi diğer subaylar gibidir.

Üst düzey görevler (Kanun md. 43): Cumhurbaşkanlığı, TBMM Başkanlığı ve Başbakanlık görevinden herhangi bir nedenle ayrılanlara hizmet ve yaş şartı aranmaz.

• Cumhurbaşkanı: istek üzerine, müracaatı takip eden ay başından, Cumhurbaşkanı aylık ödeneğinin %40'ı.
• TBMM Başkanı ve Başbakan: Cumhurbaşkanına bağlanacak aylığın %75'i. Kendi sigortalılığından aylık hak edilmişse yüksek olan bağlanır.
• Cumhurbaşkanı Yardımcısı, bakan, milletvekili: kendi statüsünde aylığa hak kazanmak, en az 2 yıl görevde bulunmak ve en az 2 yıl en yüksek Devlet memuru emsal alınarak prim ödemiş olmak şartıyla, Cumhurbaşkanına bağlanacak aylığın %45'i (kendi aylığından az olmamak üzere).
• Geçici 38: 26/1/2012 itibarıyla görevi devam eden milletvekillerinde 2 yıl görev şartı; 19/1/2013 itibarıyla görevde olup 4/1-(a)/(b) aylığını kestirerek 4/1-(c)'yi seçenlerde 2 yıl görev ve prim şartları aranmaz.
• Görevde veya sonrasında ölenlerin hak sahiplerinde 2 yıl görev ve prim şartı aranmaz.
• Bu aylıklara 55/2 artışları ve toplu sözleşme katsayı artışları uygulanmaz; Cumhurbaşkanı ödeneğindeki değişime göre yeniden hesaplanır. Kendi aylığı ile bu aylık arasındaki fark (hiç hak yoksa aylığın tamamı) Hazineden tahsil edilir.

2008 öncesi sigortalı 4/1-(a)'lıların özel şartları. 506'nın mülga 60. maddesinin B bendi maden yer altını, C bendi işe başlamadan önce malulleri ve vergi indirimli engellileri, D bendi erken yaşlananları ve en az 1800 günü yer altında geçenleri düzenliyordu. 1479 ve 2926'da özel hüküm yoktur.

• Maden (geçici 9/5): 2008 öncesi 506'ya tabi olup 2008 öncesi yer altına başlayanlardan en az 20 yıl sürekli çalışıp yer altında 5000 gün, ya da en az 25 yıl münavebeli çalışıp 4000 gün primi olanlara yaş aranmaz (münavebelilerde 8100 gün ödemiş gibi aylık). 50 yaşını dolduran ve en az 1800 günü yer altında geçenlerde: 8/9/1999 öncesi girişte 5000 gün ya da 15 yıl + 3600 gün; sonrası girişte 7000 gün ya da 25 yıl + 4500 gün. En az 1800 gün şartıyla yer altı çalışmasının 1/4'ü yalnız prim gününe eklenir.
• İlk sigortalılıkta malul (geçici 10/1): yaş aranmaksızın 15 yıl + 3600 gün.
• Vergi indirimli engelliler (geçici 10/2-3): 6/8/2003'te en az 12 yıl sigortalılığı olanlar 15 yıl + 3600 gün. 6/8/2003 sonrası ilk defa sigortalılar: 1. derece (%80–100) 15 yıl + 3600; 2. derece (%60–79) 18 yıl + 4000; 3. derece (%40–59) 20 yıl + 4400 gün. 6/8/2003'te 12 yıldan az süresi olanlar 506 geçici 87'deki kademeli tabloya tabidir (ör. 2. derecede 15 yıl 8 ay + 3680 günden 17 yıl 8 ay + 3920 güne). Sevk ve kontrol muayeneleri 506'daki gibi yapılır.

Sınavda dikkat

• 4/1-(b) yaşlılık aylığında yalnız yazılı istek yeterli.
• EYT (geçici 95): 3/3/2023 dahil sonrası talep; 81/B ve 1479 geçici 10/2'de yaş kalkar; geriye dönük ödeme yok.
• 81/C kademeleri: 52/56, 54/57, 56/58, 58/59, 58/60.
• 1999–2008 arası 4/1-(b): 58/60 + 25 tam yıl veya 60/62 + 15 tam yıl.
• 2008 sonrası: 7200/9000 gün; 28/3'te +3 yaş, 65 sınırı, 5400 gün (4/1-a'da 4600'den kademeli).
• İşe başlamadan malul: 15 yıl + 3960 gün; %50–59: 16 yıl + 4320; %40–49: 18 yıl + 4680; erken yaşlanma: 55 yaş + 5400.
• Maden 2008 sonrası: 50 yaş + 20 yıl + 7200 gün.
• Cumhurbaşkanı %40; TBMM Başkanı/Başbakan bunun %75'i; bakan/milletvekili %45'i.