2018/38: Yersiz ödemeler

Yersiz ödeme, Kurumun hak edilmeyen ya da fazla bir tutarı ödemesidir. Bu bölümün bütün mantığı tek bir soruya dayanır: Hata kimden kaynaklandı? Hata ilgilinin kastı veya kusurundan doğmuşsa geriye 10 yıl gidilir ve ödeme tarihlerinden itibaren kanuni faiz işler; Kurumun hatasından doğmuşsa geriye yalnız 5 yıl gidilir ve tebliğden itibaren 24 ay faizsiz ödeme hakkı vardır (5510 md. 96; Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik).

Yersiz ödemelerin kapsamı (4/14/0)

• Tespit tarihi 2008/Ekim’den önceyse mülga kanunlar, sonraysa 5510 md. 96 uygulanır. Yönetmelik 27/9/2008 tarihli Resmî Gazetede yayımlanıp 2008/Ekim başından yürürlüğe girmiştir.
• Kapsam: geçici iş göremezlik, emzirme, evlenme, cenaze ödenekleri; yaşlılık ve ölüm toptan ödemeleri; sürekli iş göremezlik ve ölüm gelirleri; malullük, yaşlılık, ölüm aylıkları ve bunlarla ödenen ek aylık/ödemeler; yol, gündelik, refakatçi giderleri; verese ödemeleri; 5434 ek 79 ek ödemesi (tütün ikramiyesi, eğitim yardımı); faiz ödemeleri; emekli ikramiyeleri; toptan ikramiye ve Kanun kapsamındaki her türlü ödeme.
• Faiz ve temerrüt faizinde 3095 sayılı Kanun uygulanır.
• Kasıt/kusur: tespit tarihinden geriye en fazla 10 yıl, ödemelerin yapıldığı tarihlerden itibaren kanuni faizle borç kaydedilir.
• Kurum hatası: geriye en fazla 5 yıl; tebliğden itibaren 24 ay içinde ödenirse faizsiz, sonrasında 24 ayın bitiminden itibaren kanuni faizli tahsil edilir.

Tespit ve değerlendirme (4/14/2)

Yersiz ödemeler kontrol, denetim, inceleme, Sayıştayca kesin hükme bağlama veya yargılama sonucunda tespit edilir. Tespit tarihi, aylığın iptali/kesilmesi ya da borç çıkarılması işlemine esas belgenin (soruşturma raporu, başka mercilerin yazısı vb.) Kurum evrak kaydına girdiği tarihtir; 5 veya 10 yıl bu tarihten geriye hesaplanır.

Tuzak: Tespit tarihi, olayın olduğu ya da Kurumun dosyayı fiilen incelediği tarih değil, belgenin evrak kaydına girdiği tarihtir. Örnekte 2005’te gelen yazıya işlem yapılmayıp 2015’te fark edilen yersiz ödemede tespit tarihi 2005’tir ve 2008 öncesi kurallar uygulanır.

İlgililerin kasıtlı veya kusurlu davranışlarından doğanlar (4/14/2.1)

Kapsam: gerçeğe aykırı bildirim; Kurum belgeleriyle bildirmeyi taahhüt ettiği durum değişikliğini bir ay içinde bildirmeme; sahte bilgi-belge veya sahte hizmetle aylık bağlatma; boşandığı eşle fiilen birlikte yaşama; kesilmesi gereken aylığı gizleme; hak sahipliği bitmesine rağmen herhangi birinin ödemeyi tahsil etmesi.

23/6/2017 Yönetmelik değişikliği: Sigortalılığın, 7 nci maddedeki başlangıç tarihinden itibaren bir ay içinde bildirim yükümlülerince (işveren, kamu idaresi, meslek kuruluşu, vergi dairesi, esnaf sicili…) Kuruma bildirilmesi veya Kurumca yeni bir gelir/aylık bağlanması hallerinde ilgili kasıtlı/kusurlu sayılmaz; borç (b) bendine göre 5 yıl ve faizsiz hesaplanır.

• Çalışmaya başlayan aylıklıda önce kendisinin bildirip bildirmediğine, sonra yükümlünün 1 ay içinde bildirip bildirmediğine bakılır; 1 aydan az süre varsa (b) bendi uygulanır. Örnek: 4/1-(c) aylıklısının kamu idaresi bildirimi 1 ay içinde yapılmış → 10 yıl yerine 5 yıl ve faizsiz.
• Yeni gelir/aylık bağlanması nedeniyle eski aylığın 54 üncü maddeye göre kesilmesi gerekirken ödenmeye devam edilmesi → Kurum hatası, (b) bendi, faizsiz.
• Süresinde hiçbir bildirim yapılmamışsa → kasıt/kusur, (a) bendi.
• Tahsil süreci devam eden borçlar yeniden hesaplanır; tahsil edilen fazlası iade edilmez, tamamı tahsil edilmiş borçlar yeniden hesaplanmaz.

Süre tespiti: tespit tarihinden geriye 10 yıl; tespitten sonra yapılan fazla ödemeler de borca eklenir; alacak varsa mahsup, yoksa genel hükümler. Örnekler: sahte hizmetle bağlanan aylıkta 10 yıl öncesinden sonraki tüm ödemeler; işe girişte aylığın ödenmemesi gereken tarih işe girişi takip eden ödeme dönemidir; yabancıyla evlenip nüfusa geç tescil edilen kızda aylık evlenmeyi takip eden dönemden kesilir ama borç tespit tarihinden 10 yıl geriye çıkarılır. Hak sahibine yapılan yersiz ödemelere kesintinin başlayacağı tarihe kadar yasal faiz uygulanıp aylıktan %25 kesilir.

Suç duyurusu: Kurumu yanlış işleme sevk edip borç doğuranlar hakkında ayrıca Cumhuriyet Savcılığına suç duyurusunda bulunulur; dosya hangi birimdeyse emeklilik servisi talebi hukuk servisine iletir. İstisnalar: durum değişikliğini bir ay içinde bildirmeme; aylık alanın ölümünden sonra hak etmedikleri 1 aylık aylığı hak sahiplerinin bankadan çekmesi; 4/5/2013’ten itibaren boşandığı eşle fiilen yaşayan eş ve kızlar. Ceza yargılamasında “boşandığı eşiyle yaşamadığı” kesin hükme bağlanırsa (iş mahkemesi kararı aranmaz) aylık kesildiği tarihten ödenir ve takipten vazgeçilir.

Kurumun hatalı işlemlerinden doğanlar (4/14/2.2)

Kurumun çalışma sistemi, uygulama değişiklikleri, personelin kastı, kusuru, ihmali, dikkatsizliği veya bilgisizliği gibi nedenler; ilgilinin veya üçüncü kişinin kastı/kusuru yoksa Kurum hatası sayılır. Geriye 5 yıl; 24 ay faizsiz. Örnek: evlendiğini dilekçeyle bildiren eşin dilekçesine işlem yapılmamışsa aylık evlenmeyi takip eden dönemden kesilir, borç tespitten 5 yıl geriye çıkarılır.

4/1-(c)’de yargı kararıyla emekliliği iptal edilenler (4/14/2.3)

Re’sen emekliye sevk işlemini idari yargıda iptal ettirip göreve dönenlerin emekli sıfatı kalkar: emekli ikramiyesi kurumlarınca geri istenir; emekliye sevk ile göreve dönüş arasındaki aylıklar Kurumca borç çıkarılır; tekrar emekliye sevkte kurumlar ikramiye tahsilinin sonucunu yazıyla Kuruma bildirir.

Geçici 79 uncu madde kapsamında terkin (4/14/2.4)

7194 sayılı Kanunla eklenen geçici 79 (yürürlük 7/12/2019): harp malulleri (5434 mülga 64, 5510 47/8), 2330 ve 2330 uygulanarak aylık bağlananlar, 1005 (İstiklal Madalyası), 3713 ek 3, 5233, 5774 (başarılı sporcular) kapsamında aylık alanlar ve hak sahiplerine bu tarihe kadar (b) bendi kapsamında (Kurum hatası) yapılan yersiz ödemeler için borç çıkarılmaz, çıkarılmışların ödenmemiş kısmı terkin edilir, önce tahsil edilenler iade ve mahsup edilmez. 2330/4’ün 2. fıkrasının 3-6. cümlelerine aykırı bağlanan ikinci aylıklar için de aynı hüküm geçerlidir; bu aylıklar 2019/Aralık ödeme döneminden kesilmiştir.

• Tespiti 7/12/2019’dan sonra olsa da o tarihe kadarki dönem terkin, sonrası (b) bendine göre borç (örnekte 31/12/2019’a kadar terkin, 2020 kısmı aylıktan 1/4 kesilir).
• Aynı dosyada alacak oluşmuşsa önce borca mahsup, kalan terkin.
• Aylıktan kesinti başlamışsa kesinti sonlandırılır; önceki kesintiler iade edilmez. İl müdürlüklerince takip edilenler sonlandırılır; Kanunun yürürlüğünden sonra takiple tahsil edilenler ise iade edilir.
• Vazife malulleri (5434 mülga 45, 5510 47/1) kapsam dışıdır; derece hatasından doğan borçları terkin edilmez.
• Kasıt/kusurdan doğan (a) bendi borçları kapsam dışıdır.

Sık karıştırılır: Geçici 79 harp malullerini kapsar ama normal vazife malullerini kapsamaz; yalnız Kurum hatasından doğan borçları siler.

Düzenlenecek belgeler, faiz ve tebliğ (4/14/3)

Bu başlık üç alt başlıktan oluşur.

Belgeler (4/14/3.1)

• Değerlendirme onayı (Ek-30): hatanın kimden kaynaklandığını daire başkanlığında daire başkanının belirlediği şube müdürü, il müdürlüğünde il müdürünün belirlediği il müdür yardımcısı, şube müdürü veya merkez müdürü değerlendirir.
• Borç tablosu (Ek-31): her yersiz ödeme için ödeme tarihleriyle. Dosyası Genel Müdürlükte olan 4/1-(a)’lılarda faiz tabloda gösterilmez, ünitece tahsilatta hesaplanır; 4/1-(c)’lilerde borç faizli olarak MOSİP’e kaydedilir, sonraki faizleri Muhasebe Daire Başkanlığı hesaplar.
• Alacak takip tablosu (Ek-32), yargı kararı ve Sayıştay ilamları için alacak takip dosyası; çok sayıda kişi (müteselsil sorumluluk dahil) varsa borçlular tablosu (Ek-33).

Faiz uygulaması (4/14/3.2)

• Kasıt/kusurda her ödeme için ödeme tarihinden tespit tarihine kadar kanuni faiz hesaplanır; sonraki faizlerin başlangıcı tespit tarihidir.
• Kurum hatasında tahakkukta faiz yoktur; faiz başlangıcı tebliği takip eden 24. ayın bittiği tarihtir. 24 ay içinde kesilen veya ödenen tutarlar borç aslından düşülür, kalan borca 24 ayın sonundan faiz işler.

Borcun tebliği (4/14/3.3)

Borç bildirim belgesi (Ek-35) 7201 sayılı Tebligat Kanununa göre tebliğ edilir (program tamamlanana kadar iadeli-taahhütlü posta). Yargı kararlarıyla hükme bağlanan alacaklarda kesinleşme beklenmeden takibe başlanır. İtiraz, başvurudan itibaren on iş günü içinde değerlendirme onayını veren birimin amirince karara bağlanır; itiraz ve değerlendirme süresi ödeme süresini değiştirmez. (Ek-35 notlarına göre itiraz süresi tebliğden itibaren 7 gün, ödeme süresi 1 aydır; ödenmezse sürenin bitiminden itibaren 5 iş günü içinde alacak takip dosyası hukuk birimine gönderilir; 101 inci madde uyarınca iş mahkemesine başvurulabilir.)

Yersiz ödemelerin tahsili (4/14/4)

Sıra: Kurumdan alacaklardan mahsup → gelir/aylıktan kesinti → bunlar yoksa genel hükümler.

Alacaklardan mahsup (4/14/4.1)

Mahsup en eski borçtan başlanarak borç aslına yapılır, faiz kalan borca uygulanır. Bu kural, hak sahiplerinin muvafakatiyle aynı dosyadaki başka hak sahibinin borcuna mahsupta da uygulanır; hak sahipleri kesintiye itiraz etmedikçe muvafakat var sayılır. Sonradan aylığa hak kazananların birikmişlerinden, ölenler dahil aynı dosyadaki diğer hak sahiplerinin borcu mahsup edilir; öz-üvey çocuk ayrımı gözetilmez.

Gelir ve aylıklardan kesilmesi (4/14/4.2)

Borç, kesintinin başlayacağı ödeme dönemi başı itibarıyla kanuni faiziyle hesaplanıp gelir/aylıktan %25 kesilir. Ölen sigortalının borcu hak sahiplerinin aylıklarından aynı şekilde kesilir. Kesintiyle tahsil beş yılı aşacaksa, Kurum hatasından doğanlar hariç, ayrıca icrai takibe geçilir.

Hesaplardan yersiz çekilmesi (4/14/4.3)

Ölen aylıklının hesabından yersiz çekilen tutar hak sahiplerine ödenecek tutardan mahsup edilir; olmazsa ödeme tarihinden kanuni faiziyle hesaplanıp hak sahiplerinin aylığından %25 kesilir. Çeken kişi hak sahibi değilse borç genel hükümlere göre o kişiden tahsil edilmek üzere ilgili SGM’ye gönderilir.

Gelir/aylık ödemelerinde tespit ve tahsil işlemleri (4/14/5)

Emeklilik yönünden yersiz aylık ödemeleri altı türdür: aylığın iptali, aylık miktarının yanlış hesaplanması, belirli sürede sehven ödeme, aylık başlangıcındaki hatalar, yanlış statüde bağlama ve ölüm dosyalarında muvafakat.

Aylığın iptali (4/14/5.1)

Kasıt/kusur (ör. 900 gün sahte hizmet) → aylık başlangıçtan iptal, (a) bendi, 10 yıl, yasal faiz. Kurum hatası (ör. başka sigortalının 450 günü karışmış) ve eksik süre SSİY geçici 35 ile tamamlanamıyorsa → iptal, (b) bendi, 5 yıl, 24 ay faizsiz.

Aylık miktarının yanlış hesaplanması (4/14/5.2)

Aylık talep tarihi itibarıyla yeniden hesaplanır. Yeni aylık yüksekse fark başlangıçtan ödenir (süre sınırı yok); düşükse hataya göre 10 veya 5 yıllık fark borç çıkarılır.

Belirli sürede sehven ödeme (4/14/5.3)

Yersiz ödenen dönem tespitten önceki 10 (kasıt/kusur) veya 5 (Kurum hatası) yıllık süre içindeyse borç çıkarılır; bu sürelerden önceye düşüyorsa hiç borç çıkarılmaz. Kasıt/kusurda aylık iptal edilirse yeni talep şartı aranır. Çalışmayı bildirmeyen hak sahibi kızın aylığı işten ayrılınca SSİY ek 10 gereği yeni talep alınmadan ödenmeye devam eder; borç yalnız çalışılan süreler için çıkarılır.

Aylık başlangıcında yapılan hatalar (4/14/5.4)

Tahsis talep tarihi değişirse aylık yeni tarihe göre yeniden hesaplanır; yüksekse fark ödenir, düşükse 10/5 yıl kuralı uygulanır. Yalnız başlangıç tarihi değişirse (borçlanma, ihya veya 4/1-(b) prim borcunun talepten sonra ödenmesi) yeniden hesap yapılmaz, aylık borcun ödendiği tarihi takip eden ay başından başlar ve aradaki ödeme yersiz olur. Örnek: askerlik borçlanması 12/8/2015’te ödenmişse aylık 1/9/2015’ten başlamalıdır; 1/8–1/9/2015 ödemesi Kurum hatası olarak borç çıkarılır.

Aylığın yanlış statüde bağlanması (4/14/5.5)

Farklı statüdeki hizmetler talep tarihinden önceyse mevcut talep diğer statü için de geçerli sayılır, yeni talep alınmaz. Doğru statüdeki aylık yüksekse yanlış statüdeki aylık başlangıçtan iptal edilir, ödenenlerin tamamı faizsiz borç kaydedilir, doğru statüden başlangıçtan hesaplanan birikmiş aylıklardan mahsup edilip fark ödenir; bu işlem aynı ödeme döneminde yapılır. Doğru statüdeki aylık düşükse Kurum hatası kapsamında tespitten geriye 5 yıllık borç ve 5 yıllık birikmiş karşılıklı mahsup edilir, kalan borç yeni aylıktan kesilir. Dosyalar farklı ünitedeyse yanlış statü ünitesi aylığı iptal edip bildirir, doğru statü ünitesi karşılaştırır. Sebep sahte hizmetse süre 10 yıldır.

Ölüm dosyalarında muvafakat (4/14/5.6)

Bir hak sahibine yersiz ödeme çıkarılan dönemde başka hak sahibine fark aylığı ödenecekse muvafakat alınarak mahsup edilir; muvafakat alınmadan sonuçlandırılır ama itiraz edilirse mahsup yapılmaz. Borçta 5/10 yıl sınırı vardır, fark aylıklarının ödenmesinde süre sınırı yoktur. Örnek: çocuğa 2.000 yersiz ödeme, eşin hak ettiği 1.200 birikmiş → mahsup, 800 (a) bendi borç; muvafakat yoksa eşe tüm birikmiş ödenir, kıza 10 yıllık borç çıkarılır.

Diğer hususlar (4/14/6)

• Belediye başkanlığı tazminatları borç bildiriminde ayrıca gösterilir, tahsil edilince Hazineye iade edilir.
• Dosyası Genel Müdürlükte olan 4/1-(a)/(c)’lilerin aylık hakkı kalkarsa alacak kontrol edilip borç kaydedilir; takip ve tahsil için ikamet yerindeki SGİM/SGM’ye yazılır.
• İcraen tahsil dosyaları zamanaşımı dikkate alınarak borçlunun ikamet ettiği ildeki hukuk servisine gönderilir.
• Kısa Vadeli Sigortalar Servisi, yersiz aylık dönemindeki GSS sağlık ödemelerini tespit edip MOSİP’e borç kaydeder.

MOSİP sisteminden yapılan işlemler (4/14/7)

• Bankalarca iade edilen gelir/aylıklar MOSİP’ten işlenir; hak edilmeyen tutar mutlaka gelir kaydedilir.
• Bu ödemeler T.C. Ziraat Bankası aracılığıyla T.C. kimlik numarasıyla yapılır; hesap tanımlanarak kişinin kendi hesabına da gönderilebilir.
• Durdurulan dosyanın iadeleri “Hareketsiz İşlemler” menüsünde görünür ve bloke konur; talep üzerine hak edilen kısım için bloke kaldırılır. Birden çok dosyada tüm dosyalara bloke konur; yalnız birinin ödenmesi isteniyorsa diğerinin iadesi gelir kaydedilir.
• MOSİP borç kayıtları il müdürlüğü/merkez muhasebe birimlerince günlük onaylanır.

Sınavda dikkat

• Kasıt/kusur: 10 yıl + ödeme tarihinden faiz; Kurum hatası: 5 yıl + 24 ay faizsiz.
• Tespit tarihi = belgenin evrak kaydına giriş tarihi.
• Bildirim yükümlüsü 1 ay içinde bildirdiyse veya yeni aylık bağlanmasından doğduysa Kurum hatası.
• Suç duyurusu yok: 1 ay içinde bildirmeme, ölümden sonraki 1 aylık aylık, boşanılan eşle yaşama (4/5/2013 sonrası).
• Geçici 79: 7/12/2019’a kadarki Kurum hatası borçları terkin; vazife malulleri hariç; tahsil edilenler iade edilmez.
• İtiraz 10 iş günü içinde karara bağlanır, ödeme süresini durdurmaz.
• Kesinti %25; 5 yılı aşacaksa (Kurum hatası hariç) icra.
• Süre dışında kalan yersiz ödeme için borç çıkmaz; fark aylık ödemede süre sınırı yok.