2024/12: 48/A tecili: uyumlu prim borçlularının belirlenmesi
Uyumlu prim borçlusu kimdir? (18.3)
Ticari, zirai veya mesleki faaliyeti nedeniyle yıllık gelir veya kurumlar vergisi mükellefi olup başvuru tarihi itibarıyla en az üç yıldır prim ödeme yükümlüsü olan, başvurudan geriye son üç yılda verilmesi gereken muhtasar ve prim hizmet beyannamelerini süresinde vermiş, ancak borç ödemede hüsnüniyetli olmasına rağmen başvuru tarihi itibarıyla vadesi bir yılı geçmemiş borçlarını ödeyememiş borçlular uyumlu prim borçlusudur. Süresinde verilmiş belgenin süre sonrasında düzeltme amacıyla yeniden verilmesi bu şartı bozmaz.
Uyumlu prim borçlusu sayılmak için altı şart birlikte aranır:
- Ticari, zirai veya mesleki faaliyet nedeniyle yıllık gelir veya kurumlar vergisi mükellefiyeti,
- Ünitede en az üç yıl önce tescil edilmiş bir işyeri,
- Ünitedeki işyerlerinin tamamında son üç yıldaki muhtasar ve prim hizmet beyannamelerinin süresinde verilmiş olması,
- Borcun talep tarihinden geriye son bir yıllık döneme ait olması,
- Mali açıdan çok zor durum,
- Sigortalı çalıştırma yönünden faal işveren olunması; borç 4/b sigortalılığından doğuyorsa bu sigortalılığın devam etmesi.
Vergi mükellefiyeti (18.3.1)
Borçlu, ilgili vergi dairesinden alacağı vergi mükellefiyet türünü ve gelir unsurunu gösterir belgeyi üniteye ibraz eder. Ticari, zirai veya mesleki faaliyet nedeniyle yıllık gelir/kurumlar vergisi mükellefiyeti yoksa uyumlu prim borçlusu sayılmaz ve 48/A tecili yapılamaz.
En az üç yıllık prim ödeme yükümlülüğü (18.3.2)
- Tecil talep tarihi itibarıyla tecili yapacak ünitede (icra takibi bu ünitede yürütülen diğer SGM'ler dâhil) en az üç yıldır prim ödeme yükümlülüğü bulunmalıdır.
- Örnek-1: 05/01/2017'de tescilli işyeri için 12/05/2025'te başvuru → üç yılın başlangıcı 12/05/2022 (talep tarihinden geriye üçüncü yılın başladığı tarih); şart sağlanır.
- Ünitede birden çok işyeri varsa, borcu olup olmadığına bakılmaksızın herhangi birinin kanun kapsamına alınış tarihi talep tarihinden üç yıl önceyse şart sağlanmış sayılır.
Hangi SGM'lerdeki işyerlerine bakılır?
- Örnek-2 (Ankara): Sincan (2019), Keçiören (2015), Kahramankazan (2023) SGM'lerinde icra servisi yok; icra işlemleri Ulucanlar SGM'de. Kahramankazan işyeri için Ulucanlar'a başvuru: Ulucanlar'ın kapsamındaki Keçiören ve Sincan işyerleri üç yılı doldurduğundan şart sağlanır.
- Örnek-3 (İstanbul): Sarıyer, Beyoğlu, Beşiktaş SGM'lerinin her birinde icra servisi var. Beşiktaş (2023) işyeri için Beşiktaş'a başvuru: diğer SGM'lere bakılmaz; Beşiktaş'ta üç yıl dolmadığından reddedilir.
- Örnek-4 (Bursa): İnegöl'de icra servisi yok, ildeki icra işlemleri Osmangazi'de. Osmangazi (2023) işyeri için başvuru: İnegöl (2015) işyeri sayesinde şart sağlanır.
- Örnek-5 (Antalya): Manavgat ve Alanya SGM'lerinde ayrı icra servisi var; Kemer'in icra işlemleri Muratpaşa'da. Kemer (2023) işyeri için Muratpaşa'ya başvuru: Alanya ve Manavgat araştırılmaz, reddedilir.
- Aynı ilde olsa da icra servisinin takip ile görevli olmadığı SGM'deki işyeri dikkate alınmaz; araştırma dosyaların işlem gördüğü il müdürlüğü ile sınırlıdır, başka illerdeki işyerleri hiç dikkate alınmaz.
Can alıcı nokta: Ölçüt il veya Kurum geneli değil, icra takibini yürüten ünite ve onun kapsamındaki SGM'lerdir. Başka ildeki ya da kendi icra servisi olan komşu SGM'deki eski işyeri borçluyu kurtarmaz.
Sigortalı çalıştırılmayan dönemler
Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 34 üncü maddesine göre, özel nitelikteki inşaat ve ihale konusu işyerleri hariç, kapanma/terk/tasfiye olmadan en fazla iki yıl sigortalı çalıştırılmayan işyerinin bulunması üç yıl şartını bozmaz. İki yıl aşılırsa işyeri kapsamdan çıkar. Örnek-6: 01/09/2016 tescilli işyerinde 01/01/2024–01/04/2025 arasında sigortalı yok; 22/09/2025 başvurusunda 22/09/2022'den itibaren üç yıllık yükümlülük kabul edilir, 15 aylık süre yok sayılmaz.
Prim belgelerinin süresinde verilmesi (18.3.3)
- Talep tarihinden geriye üç yıl boyunca ünitedeki (kapsamındaki SGM'ler dâhil) işyerlerinin tamamında, borcu olmayan işyerleri dâhil, asıl muhtasar ve prim hizmet beyannamelerinin süresinde verilmiş olması gerekir.
- Süresinde verilen belgeye ilişkin süre sonrası düzeltme amaçlı belge ihlal sayılmaz.
- Bu üç yılda 5510/102-(c)-(1) ve (4) (asıl aylık prim ve hizmet belgesi) ile 102-(m)-(1) ve (4) (asıl muhtasar ve prim hizmet beyannamesi) uyarınca belge vermeme nedeniyle idari para cezası uygulanmamış olmalıdır.
Bir yılı geçmiş borcun bulunmaması (18.3.4)
- Kapsamdaki borç türlerinden, talep tarihinden geriye bir yılı aşmayanlar değerlendirilir: kanuni ödeme süresi geçmiş ama üzerinden henüz bir yıl geçmemiş olmalıdır.
- Örnek: 22/09/2025 başvurusunda geriye bir yılın başlangıcı 22/09/2024'tür. 2024/08 döneminin vadesi 30/09/2024 olduğundan 2024/08 ve sonrası kapsamdadır.
- Borçlunun bu sınırdan önceki bir aya ait borcu varsa, borç türüne bakılmaksızın hiçbir borcu 48/A kapsamında değerlendirilmez.
- Başvuru tarihinde 48 veya 48/A ile tecil edilmiş ya da özel kanunla yapılandırılmış borçlar bu bir yıl hesabında dikkate alınmaz.
- Ertelenen borçlarda, erteleme sonrası belirlenen son ödeme tarihi ile başvuru arasında bir yıldan fazla süre geçmemişse borç bir yılı geçmemiş sayılır.
Tuzak: Bir yıllık sınır dönem ayına göre değil, vade tarihine göre hesaplanır. Sınırın dışında tek bir eski (tecilsiz, yapılandırılmamış) borç bile tüm başvuruyu kapsam dışına iter.
Çok zor durum, tecil süresi ve faiz oranı (18.3.5)
Mali göstergeler
Bilanço esasına göre defter tutanlar:
- Nakit oranı = (Hazır değerler + Menkul kıymetler) ÷ Kısa vadeli yabancı kaynaklar
- Likidite oranı = (Dönen varlıklar − Stoklar) ÷ Kısa vadeli yabancı kaynaklar
- Kaldıraç oranı = (Kısa vadeli + Uzun vadeli yabancı kaynaklar) ÷ Toplam varlıklar
İşletme hesabı / zirai işletme hesabı, basit usul ve serbest meslek kazanç defteri tutanlar:
- Nakit oranı = (Kasa + Banka) ÷ Kısa vadeli borçlar
- Likidite oranı = (Kasa + Banka + Kısa vadeli alacaklar) ÷ Kısa vadeli borçlar
- Kaldıraç oranı = (Kısa vadeli + Uzun vadeli borçlar) ÷ Toplam varlıklar
Üç şart birlikte gerçekleşmelidir: nakit oranı ≤ 0,1; likidite oranı ≤ 0,7; kaldıraç oranı ≥ 0,7. Biri bile sağlanmazsa talep reddedilir.
Derece tabloları
| Derece | Likidite (X) | Kaldıraç (Y) |
|---|---|---|
| 1 | 0,6 ≤ X ≤ 0,7 | 0,7 ≤ Y ≤ 0,8 |
| 2 | 0,5 ≤ X < 0,6 | 0,8 < Y ≤ 0,9 |
| 3 | 0,4 ≤ X < 0,5 | 0,9 < Y ≤ 1 |
| 4 | 0,3 ≤ X < 0,4 | 1 < Y ≤ 1,1 |
| 5 | X < 0,3 | 1,1 < Y |
Çok zor durum derecesi = likidite derecesi (L) + kaldıraç derecesi (K); 2 ile 10 arasında çıkar. Nakit oranı derecelendirmeye girmez, yalnızca eşik şartıdır.
Tecil süresi ve faiz oranı tablosu (TFO = yürürlükteki 48 inci madde tecil faiz oranı)
| L+K | Azami süre ve faiz |
|---|---|
| 2–3 | 18 ay TFO×0,75 · 12 ay ×0,7 · 6 ay ×0,65 |
| 4–5 | 24 ay ×0,7 · 18 ay ×0,6 · 12 ay ×0,5 · 6 ay ×0,4 |
| 6–7 | 36 ay ×0,7 · 24 ay ×0,6 · 18 ay ×0,5 · 12 ay ×0,4 · 6 ay ×0,3 |
| 8–9 | 48 ay ×0,6 · 36 ay ×0,5 · 24 ay ×0,4 · 18 ay ×0,3 · 12 ay ×0,2 · 6 ay ×0,1 |
| 10 | 60 ay ×0,5 · 48 ay ×0,4 · 36 ay ×0,3 · 24 ay ×0,2 · 18 ay ×0,15 · 12 ay ×0,1 · 6 ay ×0,05 |
- Süre ve faiz belirlendikten sonra borç aylık eşit taksitlerle ödeme planına bağlanır; tablodaki süreler azamidir, yetkili makam daha kısa süre belirleyebilir.
- Oran hesabında virgülden sonraki ilk iki rakam alınır, yuvarlama yapılmaz (0,598 → 0,59).
- Derece yükseldikçe süre uzar, aynı derecede süre kısaldıkça faiz indirimi artar.
Örnek-1: Başvuru 22/12/2025; nakit 0,05, likidite 0,45 (3. derece), kaldıraç 0,85 (2. derece) → derece 5. Yetkili makam 12 ay uygun bulursa faiz TFO×0,5 (tecil faizinin %50'si).
Örnek-2: Nakit 0,15, likidite 0,65, kaldıraç 0,95 → nakit oranı 0,1'i aştığı için çok zor durum yok; talep reddedilir.
Çok zor durum raporu ve meslek mensubu
- Rapor, 3568 sayılı Kanuna göre ruhsatlı SMMM veya YMM tarafından Ek-3/a örneğine uygun düzenlenir; talep tarihinden en çok üç ay öncesine ait olmalı; meslek odasından alınmış faaliyet belgesi ve hesaplamaya esas belgelerin fotokopileri eklenir.
- Defter ve belgeleri düzenleyen meslek mensubu, aynı işveren ve alt işveren için; kendisinin, boşanmış olsa da eşinin, usul ve füruundan (üst ve alt soy) birinin, üçüncü dereceye kadar kan ve ikinci dereceye kadar kayın hısımlarının veya bunların yönetimindeki işyerleri hakkında rapor düzenleyemez.
Kurumun denetim yetkisi ve sorumluluk (18.3.5.1)
- Kurumun denetim yetkisi saklı kalmak üzere SMMM/YMM raporları esas alınır; Kurum çok zor durumu her zaman inceleyebilir.
- Yararlanılmaması gerektiği hâlde yararlanılmışsa, borç ödenip tecil bitmiş olsa bile tecil iptal edilir.
- Kasten gerçeğe aykırı raporla Kurumu zarara uğratan meslek mensubu, zarardan borçluyla müştereken ve müteselsilen sorumludur.
- Derece olması gerekenden yüksek gösterilmişse: tecil sürüyorsa plan revize edilir ve fark tebliğden itibaren bir ay içinde istenir, ödenmezse tecil iptal edilir; borç ödendikten sonra anlaşılırsa fark yine bir ayda istenir, ödenmezse geriye doğru iptal yapılır.
- Kurumu zarara uğratan veya zarar doğmasa da yanıltan meslek mensuplarının raporlarına beş yıl itibar edilmez ve meslek odasına ihbar edilir.
- Meslek mensupları şirket şeklinde çalışsa da cezai ve mali sorumluluk raporu düzenleyen meslek mensubuna aittir.
Sınavda çok sorulur: "Üç ay" sınırı çok zor durum raporunun tarihine; "bir ay" fark ödeme süresine; "beş yıl" yanıltan meslek mensubunun raporlarına itibar edilmeme süresine aittir.
Faal işveren veya aktif 4/b sigortalısı olunması (18.3.6)
- Borç ünitede tescilli işyerlerinden doğuyorsa talep tarihinde ünitedeki işyerlerinden en az biri faal (sigortalı çalıştırmaya devam eden) olmalıdır; birden çok işyerinde birinin şartı sağlaması yeterlidir.
- Bunun için talep tarihinden önce verilmesi gereken muhtasar ve prim hizmet beyannamesinin süresinde verilmiş olması gerekir. Süresi geçmemiş ama henüz verilmemişse bir önceki ayın beyannamesine bakılır.
- Örnek: 16/06/2025 başvurusunda 2025 Mayıs beyannamesi verilmişse faal sayılır; Mayıs henüz verilmemişse 2025 Nisan beyannamesinin verilmiş olması yeterlidir.
- Borç 4/b sigortalılığından doğuyorsa talep tarihinde bu sigortalılık terk edilmemiş olmalıdır.
- Hem 4/b sigortalısı hem işveren olan borçlunun iki borcu ayrı ayrı değerlendirilir; 4/b aktif ama işverenlik faal değilse yalnız 4/b borçları için başvurabilir.
Sınavda dikkat
- Altı şart birlikte: vergi mükellefiyeti, üç yıl önce tescilli işyeri, üç yıl belgelerin süresinde verilmesi, bir yıllık borç, çok zor durum, faal işveren/aktif 4/b.
- Üç yıl şartında yalnız icra takibini yürüten ünite ve kapsamındaki SGM'lere bakılır; başka il ve ayrı icra servisli SGM dikkate alınmaz; iki yıla kadar sigortalısız dönem yok sayılmaz.
- Eşikler: nakit ≤ 0,1, likidite ≤ 0,7, kaldıraç ≥ 0,7 (üçü birlikte); derece = L + K; iki basamak, yuvarlama yok.
- Azami süreler: 2–3 → 18 ay, 4–5 → 24, 6–7 → 36, 8–9 → 48, 10 → 60 ay; aynı derecede kısa süre = düşük faiz.
- Rapor SMMM/YMM, en çok üç ay önceki; üçüncü derece kan, ikinci derece kayın yasağı.
- Yanıltan meslek mensubu: beş yıl raporlarına itibar yok, müteselsil sorumluluk, sorumluluk şirkete değil kişiye.
- Bir yıl sınırı vadeye göre; sınır dışı tek borç tüm başvuruyu düşürür, tecilli/yapılandırılmış borçlar hesaba girmez.
Bu konudan soru çöz
Bu konuda 12 soru var. Çözdüklerin netine işlenir, yanlışların akıllı tekrar kutusuna girer.