2024/12: Borçlunun ölümü hâlinde yapılacak işlemler

Borçlunun ya da yakınlarından birinin ölümü, Kurum alacağının takibini hem süre hem muhatap bakımından değiştirir. Genelgenin 13 üncü bölümü üç başlıktan oluşur: takibin geri bırakılması (13.1), mirasçıların tespiti (13.2) ve borçlunun ölümü hâlinde takip işlemleri (13.3). Bölüm büyük ölçüde 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun (TMK) miras hükümlerine ve 6183 sayılı Kanunun 7 ve 50 nci maddelerine dayanır.

Takip işlemlerinin geri bırakılması (13.1)

6183 md. 50'ye göre:

• Borçlunun eşi, kan veya kayın hısımlığı itibarıyla usul veya füruundan (üstsoy veya altsoyundan) birinin ölümü hâlinde borçlu hakkındaki takip ölüm günü ile beraber üç gün geri bırakılır.
• Borçlunun kendisinin ölümü hâlinde terekenin (mirasın tamamı, aktif ve pasifiyle) borçlarından dolayı takip yine ölüm günü ile beraber üç gün geri bırakılır; üç günün bitiminde terekenin borçları için takibe devam edilir.

Tuzak: Süre “ölüm gününden sonraki üç gün” değil, ölüm günü dâhil üç gündür. Kardeş, amca gibi yan hısımların ölümü bu hükmü işletmez; eş, üstsoy ve altsoy (kan veya kayın) aranır.

Mirasçıların tespiti (13.2)

TMK'ya göre iki tür mirasçı vardır: yasal mirasçı (doğrudan Kanunla belirlenir) ve atanmış mirasçı (mirasbırakan ölmeden önce kendi iradesiyle belirler).

Atanmış mirasçı, mal vasiyeti, yedek mirasçı

• Atanmış mirasçı (TMK 516): Mirasbırakan mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı atayabilir; gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir. Mirasın tamamını veya belli bir oranını kazandıran her tasarruf mirasçı atamasıdır. Atanmış mirasçılar tereke borçlarından şahsen sorumludur.
• Belirli mal vasiyeti (TMK 517): Mirasbırakan, birini mirasçı atamaksızın ona belirli bir mal bırakabilir. Bu kişi mirasçılık sıfatı kazanmaz, yalnızca vasiyet alacaklısı olur ve bu nedenle tereke borçlarından sorumlu olmaz.
• Yedek mirasçı (TMK 520): Atanmış mirasçının mirasbırakandan önce ölmesi veya mirası reddetmesi hâlinde yerine geçecek kişi önceden atanabilir; kural belirli mal bırakmada da uygulanır. Atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı mirasbırakandan önce ölmüşse bu hak halefiyet (yerine geçme) yoluyla onun mirasçılarına geçmez.

Sık karıştırılır: Kendisine mirasın “yarısı” bırakılan kişi atanmış mirasçıdır ve borçtan sorumludur; kendisine “şu daire” bırakılan kişi mal vasiyeti alacaklısıdır ve sorumlu değildir.

Yasal mirasçılar (TMK 495–501)

Yasal mirasçılar dört gruptur: kan hısımları, sağ kalan eş, evlatlık ve Devlet.

Kan hısımları – zümre sistemi: Kan hısımları üç zümreden oluşur; bir zümrede mirasçı bulunması, sonraki zümredekilerin mirasçı olmasını engeller.

• Birinci zümre (TMK 495): Altsoy (füru) – çocuklar, torunlar, torun çocukları… Çocuklar eşit mirasçıdır. Mirasbırakandan önce ölmüş çocuğun yerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyu alır.
• İkinci zümre (TMK 496): Ana ve baba. Birinci zümrede hiç mirasçı yoksa mirasçı olurlar, eşit paylıdırlar. Önce ölmüş ana veya babanın yerini kendi altsoyu, yani mirasbırakanın kardeşleri ve kardeş çocukları alır. Bir tarafta hiç mirasçı yoksa bütün miras diğer taraftakilere kalır.
• Üçüncü zümre (TMK 497): Büyük ana ve büyük babalar. İlk iki zümrede hiç mirasçı yoksa mirasçı olurlar, eşit paylıdırlar; önce ölenin yerini altsoyu alır. Bir taraftaki büyük ana-babalardan biri altsoysuz ölmüşse payı aynı taraftakilere; bir taraftakilerin ikisi de altsoysuz ölmüşse bütün miras diğer tarafa kalır. Sağ kalan eş varsa, önce ölmüş büyük ana veya büyük babanın payı kendi çocuğuna, çocuğu yoksa o taraftaki büyük ana-babaya; bir taraftaki ikisi de ölmüşse payları diğer tarafa geçer.
• Dördüncü zümre yoktur: Büyük ana ve büyük babaların ana ve babaları yasal mirasçı değildir.

Evlilik dışı çocuk (TMK 498, 292): Soybağı tanıma veya hâkim hükmüyle kurulmuşsa baba yönünden evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olur. Ana yönünden tanıma veya hükme gerek yoktur; evlilik dışı çocuk anasından evlilik içi çocukla aynı payı alır. Ana ve babanın birbiriyle evlenmesiyle soybağı düzeltilen çocuk evlilik içi çocuk gibi tam miras hakkına sahiptir.

Sağ kalan eş (TMK 499): Payı birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir:

Örnek: Altsoyu olmayan mirasbırakanın eşi ile babası sağ, annesi önce ölmüş ve annesinden bir kız kardeşi var. Eş mirasın yarısını alır; kalan yarı ana-baba arasında eşit bölünür: babaya 1/4, annenin payı halefiyetle kız kardeşe 1/4.

Evlatlık (TMK 500): Evlatlık ve altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder. Ancak evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olmaz.

Devlet (TMK 501): Mirasçı bırakmadan ölenin mirası Devlete (Hazineye) geçer. İlk üç zümrede hiç mirasçı yoksa, eş önce ölmüşse, mirasçı atanmamışsa veya atanmış mirasçıların tamamı mirası reddetmişse miras Devlete geçer.

Can alıcı nokta: Evlatlık ilişkisinde mirasçılık tek yönlüdür: evlatlık evlat edinene mirasçı olur, evlat edinen evlatlığa olmaz.

Borçlunun ölümü hâlinde takip işlemleri (13.3)

Mirasçıların dört seçeneği vardır: kabul, ret, resmî defter gereğince kabul ve resmî tasfiye. Genelge bunlara ek olarak mirasın Devlete geçmesini ve mirasbırakana verilmiş idari para cezalarını ayrıca düzenler.

13.3.1 Mirasın kabulü

• TMK 599: Mirasçılar mirası, mirasbırakanın ölümüyle bir bütün olarak kanun gereği kazanır ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olurlar. Atanmış mirasçılar da mirası ölümle kazanır; yasal mirasçılar onlara düşen mirası zilyetlik hükümlerine göre teslimle yükümlüdür.
• TMK 640: Birden çok mirasçı varsa paylaşmaya kadar aralarında elbirliği ortaklığı doğar; terekedeki haklar üzerinde birlikte tasarruf ederler.
• TMK 641: Mirasçılar tereke borçlarından müteselsilen sorumludur.
• TMK 681: Bölünmesine veya nakline alacaklının rıza göstermediği tereke borçlarından mirasçılar paylaşmadan sonra da bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumludur. Teselsül, paylaşma tarihinden veya sonra muaccel olan borçlarda muacceliyet tarihinden itibaren beş yıl geçmekle sona erer.

Paylaşma ve beş yılın dolması müteselsil sorumluluğu sona erdirse de borç ifa edilmiş sayılmaz; mirasçıların miras payı oranında müşterek sorumluluğu devam eder.

6183 md. 7 ve 50: Borçlunun ölümü hâlinde mirası reddetmemiş mirasçılar hakkında da 6183 uygulanır; ölümden önce başlamış muamelelere devam edilir (terekenin mahkeme veya iflas dairesince tasfiyesini gerektiren hâller hariç). Ölüm günüyle beraber üç gün takip geri bırakılır; mirasçılar mirası kabul veya reddetmemişse TMK'daki süreler (ret için üç ay) geçinceye kadar takip geri bırakılır.

Uygulama: Borçluya sağken ödeme emri tebliğ edilmiş ve malları haczedilmişse bu işlemler yok sayılmaz; üç günlük bekleme sonrası takibe kaldığı yerden devam edilir. Alacak terekeden karşılanamazsa, mirası doğrudan veya resmî deftere göre kabul eden mirasçılar kişisel sorumlu olduğundan sonraki işlemler borçlu sıfatıyla mirasçılar hakkında yürütülür.

Ret hakkını kaybeden mirasçı (TMK 610/2): Ret süresi dolmadan tereke işlerine karışan, olağan yönetim dışında işler yapan, tereke mallarını gizleyen veya kendine mal eden mirasçı mirası reddedemez. Bu kişiler hakkında ret süresi beklenmeden takibe devam edilir.

13.3.2 Mirasın reddi

• TMK 605: Yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilir. Ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır (hükmen ret).
• TMK 606: Ret süresi üç aydır. Ünite, reddin sulh hukuk mahkemesi kararıyla belgelenmesine ve davanın ölümden itibaren üç ay içinde açılıp açılmadığına bakar.
• TMK 615: Önemli sebeplerle sulh hâkimi ret süresini uzatabilir veya yeni süre tanıyabilir; bu nedenle süre uzatımı kararı olup olmadığı araştırılır.
• TMK 611: Reddeden yasal mirasçının payı, miras açıldığında sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer; reddeden atanmış mirasçının payı, aksi anlaşılmadıkça mirasbırakanın en yakın yasal mirasçılarına kalır.
• TMK 612: En yakın yasal mirasçıların tamamı reddederse miras sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir; artan değerler reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir.
• TMK 613: Altsoyun tamamı reddederse payları sağ kalan eşe geçer.
• TMK 614: Reddeden mirasçılar, sonra gelen mirasçılara mirası kabul edip etmeyeceklerinin sorulmasını isteyebilir; sonrakiler bir ay içinde kabul etmezse reddetmiş sayılır, miras iflas hükümlerine göre tasfiye edilir ve artan değerler önce gelen mirasçılara verilir.

Ünite, mirasın en yakın mirasçıların tamamınca reddedilip reddedilmediğini veya sonraki mirasçılar yararına ret olup olmadığını mahkemeden araştırır; resmî tasfiye varsa Kurum alacaklarının resmî deftere kaydedilmesini sağlar.

Reddin iptali (TMK 617): Malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek için mirası reddederse alacaklılar, yeterli güvence verilmezse ret tarihinden başlayarak altı ay içinde reddin iptali davası açabilir. İptal kararıyla miras resmen tasfiye edilir; reddedenin payına düşenden önce itiraz eden alacaklılar, sonra diğer alacaklılar ödenir.

Genelgenin talimatı: Kuruma borçlu ve malvarlığı yetersiz mirasçının Kurum alacağını ödememek için mirası reddettiği kanaati oluşursa ve istenen teminat gösterilmezse derhâl dava açılır. Bu ret, 6183 md. 30 kapsamında alacağın tahsilini engellemeye yönelik tasarruf olarak değerlendirilir ve 6183 md. 26'daki tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıllık hak düşürücü süre içinde mutlaka mahkemeye başvurulur.

Dikkat: TMK'daki altı aylık süre geçti diye dava hakkından vazgeçilmez; Kurum için 6183 md. 26'daki beş yıllık süre gözetilir.

Ölümden önceki beş yıl (TMK 618, 669): Ödemeden aciz mirasbırakanın mirasını reddeden mirasçılar, alacaklılara karşı ölümden önceki beş yıl içinde ondan aldıkları ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacakları değer ölçüsünde sorumludur. Olağan eğitim ve öğrenim giderleri ile âdet üzere verilen çeyiz hariçtir; iyiniyetli mirasçılar yalnızca geri verme zamanındaki zenginleşmeleri ölçüsünde sorumludur. Denkleştirme (iade) yükümlülüğü yalnız yasal mirasçılar arasında olduğundan bu hüküm yasal mirasçılara uygulanır, atanmış mirasçılara uygulanmaz. Miras reddedilmiş ve alacak terekeden karşılanamamışsa ünite bu beş yıllık dönemde mirasçılara mal veya hak geçip geçmediğini araştırır; tespit hâlinde 6183 md. 26'daki beş yıllık süre içinde tasarrufun iptali davası açılır.

Kurumca bağlanan gelir ve aylıklar: Mirasçılara hak sahibi sıfatıyla bağlanan gelir, aylık vb. ödemeler mirasbırakanın mülkiyetinde olmadığından terekeye dâhil değildir. Mirası reddedenlerin borçlu sıfatı olmadığından haklarında takip yapılamaz ve bu ödemeleri haczedilemez.

13.3.3 Resmî defter tutulması

• TMK 590: Mirasçı veya ilgililerden biri ölümden itibaren bir ay içinde isterse defter tutma gecikmeksizin tamamlanır.
• TMK 619: Mirası reddetmeye hakkı olan her mirasçı resmî defter tutulmasını bir ay içinde sulh hâkiminden isteyebilir.
• TMK 620: Defteri sulh mahkemesi düzenler; aktif ve pasifler takdir edilen değerleriyle yazılır.
• TMK 621: Mahkeme alacaklı ve borçluları bir ay arayla iki defa yapılacak ilanla çağırır.
• TMK 625: Defter tutulması devam ettikçe mirasbırakanın borçları için icra takibi yapılamaz ve zamanaşımı işlemez.
• TMK 628: Deftere göre kabul edilen miras mirasçıya yalnız deftere yazılmış borçlarla geçer; mirasçı bu borçlardan hem tereke mallarıyla hem kendi malvarlığıyla sorumludur.

6183 md. 7'nin farkı: Mirasın defter gereğince kabulünde mirasçı, amme alacağı deftere kaydedilmemiş olsa dahi mirastan kendisine düşen miktar ile sorumludur. Defter tutma devam ettikçe satış yapılamaz. Bu yüzden ünite sulh hukuk mahkemesine defter tutulup tutulmadığını sorar, tutuluyorsa Kurum alacağını deftere kaydettirir.

Can alıcı nokta: TMK'ya göre deftere yazılmayan borçtan mirasçı sorumlu değildir; ancak amme alacağında 6183 md. 7 gereği deftere yazılmasa bile mirastan düşen pay kadar sorumluluk vardır.

13.3.4 Resmî tasfiye

• TMK 632: Her mirasçı, mirası reddetmek veya deftere göre kabul etmek yerine resmî tasfiye isteyebilir; mirasçılardan biri mirası kabul etmişse istem dikkate alınmaz. Resmî tasfiyede mirasçılar tereke borçlarından sorumlu olmaz.
• TMK 633: Alacağını alamayacağından inandırıcı sebeplerle kuşku duyan alacaklılar, istemlerine rağmen ödeme veya güvence verilmezse ölümden ya da vasiyetnamenin açılmasından başlayarak üç ay içinde resmî tasfiye isteyebilir.
• TMK 634: Tasfiyeyi sulh mahkemesi veya atayacağı tasfiye memurları yapar; defter düzenlenerek ve ilanla alacaklılar çağrılarak başlanır. Önceden resmî defter varsa tasfiye ona göre yapılır.
• TMK 635: Tasfiye; yürüyen işlerin tamamlanmasını, borçların ödenmesini, alacakların tahsilini, vasiyet borçlarının imkân ölçüsünde yerine getirilmesini ve gerekirse malların paraya çevrilmesini kapsar.
• TMK 636: Borçlarına yetmeyen terekenin tasfiyesi sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre yapılır.

Kurum, tahsilden şüphe eder ve ödeme veya teminat istemi karşılıksız kalırsa bu üç ay içinde sulh hukuk mahkemesinden resmî tasfiye ister ve alacağını resmî deftere kaydettirir.

13.3.5 Devletin yasal mirasçı olması

TMK 631'e göre miras Devlete geçerse sulh mahkemesi re'sen resmî defter düzenler; Devlet deftere yazılan borçlardan yalnız miras yoluyla edindiği değerler ölçüsünde sorumludur. Diğer yasal mirasçılar şahsen sorumluyken Devlet yalnızca tereke mallarıyla sorumludur. Ünite sulh hukuk mahkemesine başvurarak Kurum alacağını resmî deftere kaydettirir.

13.3.6 İdari para cezaları

Anayasa md. 38/7: “Ceza sorumluluğu şahsidir.” 6183 md. 3'e göre para cezası terimi adli ve idari para cezalarını kapsar. Bu nedenle idari para cezası uygulanan kişinin ölümü hâlinde cezanın tahsilinden vazgeçilir; mirasçılardan istenmez.

Sınavda çok sorulur: Prim borcu mirasçılara geçer, ölen kişiye verilmiş idari para cezası geçmez.

Sınavda dikkat

• Eş, üstsoy veya altsoyun ya da borçlunun kendisinin ölümünde takip ölüm günü dâhil üç gün geri bırakılır.
• Mal vasiyeti alacaklısı mirasçı değildir, borçtan sorumlu olmaz; atanmış mirasçı (tüzel kişi dahi) şahsen sorumludur.
• Eşin payı: altsoyla 1/4, ana-baba zümresiyle 1/2, büyük ana-baba zümresiyle 3/4.
• Ret süresi üç ay (sulh hâkimi uzatabilir); sonraki mirasçıya teklif edilen mirasta kabul süresi bir ay.
• Müteselsil sorumluluk paylaşmadan itibaren beş yıl; sonrasında pay oranında müşterek sorumluluk sürer.
• Reddin iptali: TMK'da altı ay, Kurum için 6183 md. 26 gereği beş yıl hak düşürücü süre.
• Resmî defter: istem bir ay, defter sürerken takip ve satış yok, zamanaşımı işlemez; amme alacağında deftere yazılmasa da miras payı kadar sorumluluk.
• Alacaklının resmî tasfiye istemi üç ay; Devlet yalnız tereke değerleriyle sorumlu; idari para cezası mirasçılara geçmez.