2024/12: Cebren takip esasları, ödeme emri, mal bildirimi ve hapsen tazyik

Genelgenin Üçüncü Bölümü “Cebren Takip ve Tahsil” ile başlar. Bu konu, cebren (zorla) tahsilin genel esaslarını, teminatlı alacakların takibini, ödeme emrini, mal bildirimini, mal bildiriminde bulunmayan borçluya uygulanan hapsen tazyiki ve haciz yoluyla takibin temel kurallarını (19, 19.1–19.5) kapsar.

Cebren takip ve tahsil esasları (19)

6183 sayılı Kanunun 54 üncü maddesine göre süresinde ödenmeyen Kurum alacakları cebren tahsil edilir. Cebren tahsil üç yoldan biriyle yapılır:

1. Teminat gösterilmişse teminatın paraya çevrilmesi veya kefilin takibi,
2. Borçlunun borcuna yetecek miktardaki mallarının haczedilerek paraya çevrilmesi,
3. Gerekli şartlar varsa borçlunun iflasının istenmesi.

Tuzak: Hapsen tazyik bir tahsil yolu değil, borçluyu mal bildirimine zorlayan bir araçtır; md. 54'teki üç tahsil şekli arasında sayılmaz.

Teminatlı alacaklarda takip (19.1)

• 6183 s. K. 56 ncı madde: Karşılığında teminat gösterilen alacak vadesinde ödenmezse, borçluya borcu 15 gün içinde ödemesi, aksi hâlde teminatın paraya çevrileceği veya diğer şekillerde cebren tahsile devam edileceği bildirilir. 15 gün içinde ödenmezse teminat paraya çevrilir.
• Banka teminat mektubu ise mektubun muhafaza edildiği muhasebe biriminden nakde çevrilmesi istenir.
• Teminat menkul veya gayrimenkul mal ise bu mallar satılarak alacak tahsil edilir.
• Şahsi kefil gösterilmişse kefil hakkında takip için kendisine ödeme emri tebliğ edilmesi gerekir. Kefil müştereken ve müteselsilen sorumlu olduğundan borçlu ile birlikte takip edilir. Alacak borçludan tahsil edilirse kefilin sorumluluğu kalmaz; kefil hakkında takip yapılmaz, yapılmış hacizler kaldırılır.
• Teminat alacağı karşılamazsa borçlunun diğer malları hakkında takip yapılır.

Sık karıştırılır: Teminatlı alacakta borçluya yapılan bildirimdeki süre de 15 gündür; ancak bu bir ödeme emri değil, teminatın paraya çevrileceğine dair bildirimdir. Kefil içinse ayrıca ödeme emri gerekir.

Ödeme emri (19.2)

Kurum alacağını vadesinde ödemeyenlere, 15 gün içinde borcu ödemeleri veya mal bildiriminde bulunmaları gerektiği ödeme emriyle bildirilir. Ödeme emri 213 sayılı Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir.

Ödeme emrinde yer alacak bilgiler: muhatabın adı (gerçek kişide adı soyadı, tüzel kişide tam unvanı), açık adresi; takibin 5510 s. K. 88 inci madde mi, 6183 s. K. 35 ya da mükerrer 35 inci madde mi kapsamında yapıldığı; borcun türü, dönemi, aslı ve fer'ileri (ekleri: gecikme cezası, zammı), tahakkuk şekli, gecikme zammının işleyişi, ödenmezse yapılacak işlemler, ödemenin nereye yapılacağı ve itiraz usulü.

Tüzel kişilik ve üst düzey yöneticiler

5510 s. K. 88 inci maddenin yirminci fıkrası gereği tüzel kişiliğin üst düzey yönetici ve yetkilileri borçtan müşterek ve müteselsil sorumludur; bu nedenle tüzel kişilikle birlikte bunlara aynı anda ödeme emri gönderilir. Sorumlu tüm yönetici ve yetkililer ile sorumlu oldukları dönem ve tutarların tespitinde azami özen gösterilir ve ödeme emrinde takibin 5510 md. 88'e dayandığı belirtilir.

Limited şirket ortakları

Limited şirket ortaklarına gönderilen ödeme emirlerinde mutlaka takibin 6183 s. K. 35 inci maddesine dayandığı ile sorumlu olunan hisse ve dönem bilgileri yer almalıdır.

Ödeme emrine itiraz

Ödeme emri tebliğ edilen kişi, böyle bir borcu olmadığı, borcu kısmen ödediği veya borcun zamanaşımına uğradığı iddiasıyla tebliğden itibaren 15 gün içinde alacaklı ünitenin bulunduğu yer yetkili iş mahkemesine itiraz edebilir (7524 s. K. ile süreler 15 güne çıkarılmıştır).

Sınavda çok sorulur: İtiraz mercii vergi mahkemesi değil, alacaklı ünitenin bulunduğu yerdeki iş mahkemesidir; itiraz sebepleri üçtür: borcun olmaması, kısmen ödenmiş olması, zamanaşımı.

Mal bildirimi (19.3)

Mal bildirimi, borçlunun borcunu karşılayacak miktarda kendisinde veya üçüncü kişilerde bulunan menkul ve gayrimenkul malları ile alacak ve haklarının türünü, mahiyetini ve miktarını ya da haczi kabil mal veya geliri bulunmadığını ve yaşayış tarzına göre geçim kaynakları ile borcunu nasıl ödeyebileceğini tahsil dairesine yazılı veya sözlü beyan etmesidir.

• Asıl olan borcu karşılayacak miktarda mal bildirmektir. Mal bildirimi servet beyanı değildir; borcuna yetecek mal bildiren borçlu daha fazlasını bildirmeye zorlanmaz.
• Ödeme emri tebliğ edilen borçlu 15 gün içinde borcu ödemek veya mal bildiriminde bulunmak zorundadır.
• Mal bildirimi mutlaka bir malın bildirilmesi değildir: haczi kabil malı olmayanın malı olmadığını bildirmesi de mal bildirimidir.
• 6183 s. K. 62 nci madde: Ünite, mal bildirimi dışında tespit ettiği diğer malları da birlikte haczedebilir.
• Md. 59'daki “yaşayış tarzına göre geçim kaynakları” ve “borcunu ne suretle ödeyebileceği” bildirimi, haczi kabil mal veya geliri olmadığını bildirenler içindir; borcuna yetecek mal bildirenlerin bu bildirimi yapma zorunluluğu yoktur.

Cezai sorumluluk ve karineler

Md. 111'deki cezalar; kasten gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlara, bildirdiği mallar borca yetmediği veya haciz ya da satışı çok güç olduğu için ilave bildirim uyarısına rağmen başka malı olduğu hâlde eksik bildirimde bulunanlara ve geçim kaynağı/yaşayış tarzı bildirimini gerçeğe aykırı yapanlara yöneliktir.

Şu hâller kasten gerçeğe aykırı bildirime karine (aksi ispatlanabilir kanıt) sayılır: başkasının malını kendi malı gibi bildirmek, bildirdiği mallar üzerindeki üçüncü kişi haklarını bildirmemek, borcuna yetecek malı olduğu hâlde başka malı olmadığını bildirmek.

• Borcun belli sürede, taksitle ödeneceği ya da hiç ödenmeyeceği yönündeki beyanlar alacaklı üniteyi bağlamaz; ünite durumu araştırır, aksi kanaate varırsa tespit ettiği malları haczedip satar.
• Mal bildirimi doğru değilse veya yaşayış tarzı bildirime uymuyorsa md. 115'e göre işlem yapılır.
• Md. 61: Malı olmadığını veya borca yetecek malı olmadığını beyan eden borçlu, sonradan edindiği mallar ile gelirlerindeki artışları edinme/artış tarihinden itibaren 15 gün içinde bildirmezse md. 115'e göre işlem yapılır.
• Md. 111–114 (gerçeğe aykırı bildirim, mal edinme ve artmalarını bildirmeme, amme borçlusuna ait malları bildirmeme, istenecek bilgileri vermeme) hükümlerine aykırı davrananlar hakkında da md. 115 uygulanır.

Dikkat: Sonradan edinilen mal veya gelir artışının bildirim süresi de 15 gündür ve tebliğden değil, edinme ya da artış tarihinden başlar.

Hapsen tazyik (19.4)

• Ödeme emri tebliğ edilen borçlu borcu ödemezse 15 gün içinde mal bildiriminde bulunmalıdır. Bulunmazsa, mal bildiriminde bulununcaya kadar icra mahkemesi tarafından bir defaya mahsus ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik edilir.
• Hapsen tazyik bir ceza değil, borçluyu mal bildirimine zorlama aracıdır; borçlu mal bildirimi yapınca amaç gerçekleşir.
• Kararlar infaz için derhâl yetkili Cumhuriyet Savcılığına gönderilir.

Şikâyet süresi (İİK md. 347)

2004 sayılı İcra ve İflas Kanununun 347 nci maddesine göre şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.

• Suçu öğrenme tarihi: ödeme emrinin tebliğ edildiğini gösteren tebliğ alındısının üniteye intikal ettiği tarih; alındı gelmemişse tebliğin öğrenildiği tarih.
• Ünite bu tarihten itibaren üç ay içinde icra mahkemesine yazılı talepte bulunmalıdır; her hâlde suçun işlendiği tarihten itibaren bir yıl aşılmamalıdır.

Örnek: Ödeme emri 10 Mart'ta tebliğ edildi, 15 günlük süre 25 Mart'ta doldu (suç 26 Mart'ta işlenmiş sayılır); tebliğ alındısı üniteye 2 Mayıs'ta ulaştı. Ünite en geç 2 Ağustos'a kadar icra mahkemesine başvurmalıdır; bu tarih bir yıllık üst sınırın içindedir.

Can alıcı nokta: Üç aylık süre, ödeme emrinin tebliğinden değil, tebliğ alındısının üniteye intikal ettiği (öğrenme) tarihten başlar.

Haciz yolu ile takip (19.5)

6183 s. K. 62 nci madde: Borçlunun mal bildiriminde gösterilen veya tahsil dairesince tespit edilen, borçlu ya da üçüncü şahıslar elindeki menkul ve gayrimenkul malları ile alacak ve haklarından alacağa yetecek miktarı haczedilir. Hacizde hem alacağın kısa sürede tahsili hem de borçlunun menfaatleri gözetilir.

Kesin haciz (19.5.1)

• Kesin haciz, alacak vadesinde ödenmeyince borçluya ödeme emri tebliğ edilip ödeme emrinin kesinleşmesinden sonra yapılan hacizdir; ödeme emri tebliği şarttır.
• Fiili haciz: icra memurunun haciz tutanağına kaydederek yaptığı menkul mal haczi.
• Kaydi haciz: tescil kaydı tutulması zorunlu menkul, gayrimenkul ya da hakların (gayrimenkul, araç, marka, patent, eser, maden işletme ruhsatı vb.) sicilini tutan kuruluşlara haciz bildirisi gönderilerek yapılan haciz.
• Öncelik en kolay satılabilen, paraya çevrilmesinde kısıtlayıcı engel bulunmayan mallardadır; istihkak (mülkiyet) iddiası bulunan malların haczi en sona bırakılır.
• Mal bildirimindeki mallar öncelikle haczedilebileceği gibi, yalnız ünitenin tespit ettiği mallar veya her ikisi birlikte de haczedilebilir.

Haciz kâğıdı (19.5.2)

Haciz işlemleri, il müdürü veya yetki vereceği il müdür yardımcısı ya da ilgili merkez müdürü tarafından onaylanan haciz kâğıtlarına dayanılarak yapılır.

Sınavda dikkat

• Cebren tahsil yolları: teminatın paraya çevrilmesi/kefil takibi, haciz, iflas (md. 54).
• Teminatlı alacakta 15 gün süreli bildirim; teminat mektubu muhasebe biriminden nakde çevrilir; kefile ödeme emri gerekir.
• Ödeme emri: 15 gün içinde ödeme veya mal bildirimi; tebliğ 213 s. K.'ya göre.
• İtiraz: tebliğden itibaren 15 gün, alacaklı ünitenin bulunduğu yer iş mahkemesi.
• Limited ortağa ödeme emri: 6183 md. 35, hisse ve dönem bilgisi; tüzel kişi ve yöneticilere aynı anda (5510 md. 88/20).
• Mal bildirimi servet beyanı değildir; malı olmadığını bildirmek de mal bildirimidir; sonraki mal edinimi 15 günde bildirilir.
• Hapsen tazyik: icra mahkemesi, bir defaya mahsus, en çok 3 ay; başvuru öğrenmeden itibaren 3 ay, her hâlde 1 yıl.
• Kesin haciz için ödeme emrinin tebliği ve kesinleşmesi şarttır; istihkak iddialı mallar en sona bırakılır.