2024/12: Fazlaya ilişkin haciz, istihkak, hacze iştirak ve haczin kaldırılması

Fazlaya ilişkin gayrimenkul hacizleri (19.12)

"Fazlaya ilişkin haciz", borçlunun Kuruma olan borcunu fazlasıyla karşılayacak miktarda malına haciz konulmasıdır. Genelge önce dayanak hükümleri hatırlatır:

• 6183 md. 62/1: Mal bildiriminde gösterilen veya tahsil dairesince tespit edilen, borçlu ya da üçüncü şahıslar elindeki menkul, gayrimenkul, alacak ve haklardan amme alacağına yetecek miktar haczolunur.
• 6183 md. 62/4: Haczolunan gayrimenkul artırmaya çıkarılmadan borçlu, borcu karşılayacak menkul mal veya vadesi gelmiş sağlam alacak gösterirse, gayrimenkul üzerindeki haciz baki kalmak üzere gösterilen mal veya alacak da haczolunur.
• 6183 md. 62/6: Tahsil dairesi, alacaklı idare ile borçlunun menfaatlerini mümkün olduğu kadar telif etmekle (uzlaştırmakla) yükümlüdür.
• 6183 md. 73: Borçlu, alacaklı idarenin muvafakati olmadan hacizli malda tasarrufta bulunamaz; aykırı hareketin cezayı gerektirdiği borçluya ihtar edilir.
• 6183 md. 90-91: Gayrimenkuller satış komisyonlarınca açık artırmayla satılır; bilirkişi mütalaası alınarak satış komisyonunca rayiç değer biçilir.

Mal bildiriminde gösterilen malların haciz bakımından önceliği yoktur; kanunda hangi malın önce haczedileceğine dair hüküm de bulunmadığından tahsil dairesi gerekli gördüğü malı haczedebilir. Ancak haczin amacı tahsil olduğundan borca yetecek miktarla yetinilmesi esastır. Uygulamada gayrimenkullerin değeri önceden bilinemediği için borçlu adına kayıtlı tüm gayrimenkullere haciz konulabilmekte, bu da fazlaya ilişkin haciz kaldırma taleplerine yol açmaktadır. Genelge bu talepleri iki yola ayırır:

1. Tecil talebi varsa: Borçlu 6183 md. 48 veya 48/A'ya göre tecil isterse, tecil yapıldıktan sonra teminat olarak gösterilen başka mala haciz konularak ya da Kurum alacağını karşılayacak ve tahsili tehlikeye düşürmeyecek tutardaki mahcuz mallardaki hacizler baki kalmak kaydıyla, fazlaya ilişkin diğer hacizler bu maddelere göre kaldırılabilir.
2. Tecil talebi yoksa: Kurum ünitesine olan (icraya intikal eden ve etmeyen) toplam borcun iki katı tutarında gayrimenkul haczi baki tutularak diğer gayrimenkullerdeki hacizler, ünitenin gayrimenkul satış komisyonu tarafından kaldırılabilir.

Örnek: Toplam borcu (icradaki ve icraya intikal etmemiş borçlar dâhil) 2.000.000 TL olan ve tecil istemeyen borçlunun, yaklaşık 4.000.000 TL değerindeki gayrimenkullerindeki haciz baki tutulur; kalan gayrimenkullerdeki hacizlerin kaldırılması komisyonca değerlendirilebilir.

Tuzak: Ölçü yalnız icradaki borç değil, icraya intikal eden ve etmeyen toplam borçtur; oran "iki kat"tır ve kaldırma kararını gayrimenkul satış komisyonu verir.

Fazlaya ilişkin hacizlerin kaldırılması taleplerinin değerlendirilmesi (19.12.1)

• Komisyon önce gayrimenkullerin değerini Genelgenin 17.6.1 bölümündeki usule göre (teminat değer tespiti esasları) tespit eder.
• Karara esas olmak üzere hacizli gayrimenkullerin güncel tapu takyidatı (ipotek, haciz, tedbir vb.) dikkate alınır.
• Hacizli gayrimenkullerin değeri güncel borcun altındaysa ya da değer borcun üstünde olsa bile takyidat nedeniyle tahsilin güçleşeceği veya tehlikeye düşeceği kanaatine varılırsa talep, başka incelemeye gerek kalmadan reddedilir.
• Komisyon, borçlunun haczinin kaldırılmasını istediği gayrimenkullerle bağlı değildir; durumu, konumu, satılma kabiliyeti ve hukuki durumu bakımından tahsilin en kolay sağlanabileceği gayrimenkullerdeki haciz baki tutulur, diğerleri kaldırılabilir.
• Fazlaya ilişkin haciz iddiasına sebep olmamak için Genelgedeki sürelerde satışa başlanır; önce satışı en kolay olan menkul mallar, gerekirse gayrimenkuller satılır, tahsil sağlanınca diğer mallardaki hacizler kaldırılır.
• Hem menkul hem gayrimenkule haciz konulmuşsa; menkul haczi baki kalmak kaydıyla gayrimenkul hacizlerinin ya da gayrimenkul haczi baki kalmak kaydıyla menkul hacizlerinin "fazlaya ilişkin" denilerek kaldırılması talebi kabul edilmez.
• Yalnız menkul malları haczedilen borçlunun fazlaya ilişkin haciz iddiasıyla kaldırma talebi de kabul edilmez.

Sık karıştırılır: Fazlaya ilişkin haciz kaldırma imkânı gayrimenkul hacizleri için öngörülmüştür; menkul hacizleri bu yolla kaldırılamaz.

İstihkak iddiaları (19.13)

İstihkak iddiası, haczedilen malın borçluya değil üçüncü kişiye ait olduğu ya da üzerinde üçüncü kişinin rehin hakkı bulunduğu iddiasıdır. 6183 md. 66 borçlu elinde, md. 67 üçüncü şahıs elinde haczedilen mallara karşı istihkak iddialarını, md. 68 diğer hükümleri düzenler. (Kanuna göre borçlu elindeki malda tahsil dairesi iddiayı haciz zaptını aldığı tarihten itibaren 7 gün içinde reddetmezse kabul etmiş sayılır; üçüncü şahıs elindeki malda alacaklı idare bildirimden itibaren 15 gün içinde dava açmazsa iddia kabul edilmiş sayılır.)

• Borçlu, üçüncü şahıs veya Kurum ünitelerince açılacak istihkak davaları, 5510 md. 88 gereği alacaklı ünitenin bulunduğu yer iş mahkemesinde açılır.
• İstihkak davası açılması icra takibini durdurmaz. Davacı takibin durdurulmasını veya ertelenmesini isteyebilir; mahkeme delillerin mahiyetine göre ve yeterli teminat alarak karar verebilir.
• Takibin durdurulmasına/ertelenmesine karar verilir ve dava reddedilirse, dava konusu hacizli malın değerinin %10'u tutarında tazminata hükmolunur. Şartlar oluştuğu hâlde tazminata hükmedilmemişse temyiz yoluna başvurulur.
• Tazminatın tahsili için önce borçluya 15 gün süre veren yazılı tebligat gönderilir; ödenmezse ödeme emri tebliğ edilerek 6183'e göre takibe geçilir. Bu tutara gecikme cezası ve gecikme zammı işletilmez.

Örnek: Değeri 600.000 TL olan mahcuz mal için açılan istihkak davasında takip ertelenmiş ve dava reddedilmişse tazminat 60.000 TL'dir; önce 15 gün süreli yazı gönderilir, sonra ödeme emrine geçilir.

Dikkat: %10 tazminatın şartı yalnız davanın reddi değildir; dava üzerine takibin durdurulmasına veya ertelenmesine karar verilmiş olması da gerekir.

Alacaklı amme idareleri arasında hacze iştirak (19.14)

6183 md. 69'a göre her amme idaresi, başka bir amme idaresinin yaptığı hacze, kendi alacağı bu haciz tarihinden önce tahakkuk etmiş olmak şartıyla, haczedilen mallardan herhangi biri paraya çevrilinceye kadar iştirak edebilir. Paylaştırmada hacizli malın bedelinden önce haczi yapan dairenin alacağı tahsil edilir; artan kısım hacze iştirak tarihi sırasıyla diğer dairelere ödenir.

Hacizli malın değeri ile yüzde on fazlasının ödenmesi hâlinde haczin kaldırılması (19.15)

6183 md. 74/A (7103 s. K. ile eklenmiş), borçlunun hacizli malı kurtarabilmesi için bir yol açar. Kanun metni Maliye Bakanlığına bağlı tahsil dairelerinden söz etse de hüküm Kurumca da uygulanır. Genelgeye göre haczin kaldırılması için:

1. Mahcuz malın 6183 md. 10/1-(5) bendinde sayılan menkul veya gayrimenkul mallardan olması,
2. İlk sırada haciz tatbik eden üniteye yazılı başvuru (başvuru takip işlemlerini durdurmaz; mal üçüncü şahsa aitse başvuruyu borçlu da üçüncü kişi de yapabilir),
3. Mahcuz mala biçilen değer ile %10 fazlasının ve ayrıca takip masraflarının ilk sırada haciz tatbik eden üniteye ödenmesi,
4. Hacze karşı dava açılmaması veya açılmış davalardan vazgeçilmesi gerekir.

Ödenecek tutarın hesabı

Ödenecek tutar = değer × 1,10 + takip masrafları. Ancak değer + %10, ödenecek azami tutardır: borçlunun Kurum ünitelerine olan ödeme zamanı gelmiş, tecil edilmiş veya muaccel borçları toplamı bundan azsa, yalnız borç tutarı + takip masrafı istenir.

• Örnek-1: 3.500.000 TL borç, 3.000.000 TL değerli gayrimenkul: 3.000.000 × 1,10 = 3.300.000 TL + takip masrafı ödenince haciz kalkar.
• Örnek-2: Beşiktaş, Pendik ve Ümraniye SGM'lerin sırasıyla haciz koyduğu araçta başvuru ilk sıradaki Beşiktaş SGM'ye yapılır; bu ünite diğer ünitelerden borç ve takip masrafı bilgisini temin ederek tahsil edilecek tutarı belirler.
• Kaba bir hesap: değer 1.500.000 TL, toplam borç 1.200.000 TL, masraf 3.000 TL ise azami tutar 1.650.000 TL olsa da borçludan yalnız 1.203.000 TL istenir.

Dava ve kanun yollarından feragat

Haciz işlemine karşı dava açılmaması, açılmışsa vazgeçilmesi, kanun yollarına başvurulmaması, başvurulmuşsa vazgeçilmesi şarttır. Borçlu veya malını teminat gösteren üçüncü şahıs, feragat dilekçesini mahkemeye verip feragat belgesini başvuru sırasında yetkili üniteye ibraz eder. Yetkili ünite, mala haciz koyan diğer ünitelerden de hacze karşı dava açılıp açılmadığını araştırır; vazgeçilmeyen dava varsa 74/A'dan yararlanılamaz. Haczi kaldırılan malla ilgili davalar mahkemelerce incelenmez; incelenip karara bağlanırsa karar hükümsüz sayılır.

Değer tespiti

• Gayrimenkulde: uzman gerçek veya tüzel kişilerin kıymet takdir raporu dikkate alınarak gayrimenkul satış komisyonu.
• Menkulde: her hâlükârda bilirkişiye değer biçtirilir; bilirkişi değeri esas alınarak menkul satış komisyonu belirler.
• Bilirkişi rapor ücreti borçlu tarafından talep anında Kuruma ödenir.
• Komisyonlar kıymet takdir raporunu kabulde serbesttir, yeniden rapor isteyebilir; Kurum teknik personelinin bulunduğu illerde bu personelin de katıldığı komisyonla değer tespiti yaptırılabilir.

Tahsil edilen tutarın dağıtımı

• Önce takip masrafları karşılanır.
• Sonra ilk sırada haciz tatbik eden ünitenin sırasıyla takip konusu, muaccel, ödeme zamanı gelmiş ama vadesi geçmemiş ve tecil edilmiş alacaklarına; ardından haciz tatbik etmiş diğer Kurum ünitelerinin alacaklarına aynı usulle pay ayrılır.
• Kalan, haciz tatbik etmemiş ünitelerin aynı nitelikteki alacaklarına garameten (alacak oranında) dağıtılır. Dağıtımı ilk sırada haciz tatbik eden ünite yapar.
• Malda Kurum dışında başka takyidat (ör. vergi dairesi haczi) bulunması 74/A'dan yararlanmaya engel değildir; ancak tahsilat Kurum dışı alacaklara mahsup edilmez, Kurum hacizlerinin tamamı kaldırılır.
• Mülkiyet el değiştirmediği için mal taşıt olsa da tahsil edilen bedelden motorlu taşıtlar vergisine pay ayrılmaz.

Örnek-3: Kadıköy SGM'ye 4.500.000 TL, Şişli SGM'ye 1.500.000 TL borç; değer 4.000.000 TL, masraf 2.000 TL. Ödenecek: 4.000.000 × 1,10 + 2.000 = 4.402.000 TL. Masrafa 2.000 TL, ilk haciz sahibi Kadıköy SGM'ye 4.400.000 TL mahsup edilir. Şişli SGM'ye pay kalmasa da Şişli SGM de haczini kaldırır.

Örnek-4: Kadıköy SGM 4.000.000 TL, Kadıköy Vergi Dairesi 1.000.000 TL, Şişli SGM 1.500.000 TL; haciz sırası Kadıköy SGM, Vergi Dairesi, Şişli SGM; değer 4.600.000 TL, masraf 3.000 TL. Ödenecek: 5.060.000 + 3.000 = 5.063.000 TL. Masrafa 3.000 TL, Kadıköy SGM'ye 4.000.000 TL, haciz sırasına bakılmaksızın Şişli SGM'ye 1.060.000 TL mahsup edilir; vergi dairesine pay ayrılmaz. Şişli SGM haczi kaldırır, kalan 440.000 TL için takibe devam eder.

Haczin kaldırılmasının sonuçları

• Gerekli ödeme yapılınca Kurum haczi kaldırılır; birden fazla ünite haciz koymuşsa ilk sıradaki ünitenin bildirimi üzerine diğerleri de kaldırır.
• Borçlunun (veya üçüncü şahsın) diğer malları üzerindeki hacizler, Kurum alacakları tamamen tahsil edilmedikçe kaldırılmaz; ödemeyi aşan borç için takip sürer.
• Haczi kaldırılan mala, kaldırma tarihinden itibaren üç ay süreyle haciz uygulanamaz. İhtiyati haciz (6183 md. 13) bu yasağın dışındadır; şartları varsa süreye bakılmaksızın uygulanır.
• Mal, üçüncü şahsın Kurum borçlusu lehine teminat olarak gösterdiği mal ise, üç ay dolmasa da üçüncü şahsın kendi Kurum borçları için yeniden haczedilebilir.

Can alıcı nokta: Başvuru ilk sırada haciz tatbik eden üniteye yapılır, başvuru takibi durdurmaz, masraflar ayrıca ödenir ve menkul malda değer her durumda bilirkişiye biçtirilir.

Tuzak: Üç aylık haciz yasağı ihtiyati haczi engellemez; taşıtlarda motorlu taşıtlar vergisine pay ayrılmaz; vergi dairesi haczi 74/A'ya engel değildir ama vergi dairesine pay da verilmez.

Hacizli mal üzerinde tasarruf (19.16)

6183 md. 62'ye göre haczin amacı Kurum alacağının tahsilidir ve Kurum, kendi menfaati ile borçlunun menfaatini uzlaştırmakla yükümlüdür. Md. 73'e göre borçlu, alacaklı idarenin muvafakati olmadan hacizli malda tasarruf edemez; tahsil dairesi aykırılığın cezayı gerektirdiğini borçluya ihtar eder. Böylece malikin tasarruf hakkı, tahsil dairesinden alınacak muvafakatle sınırlanır.

Borçlu hacizli mal üzerinde bir işlem yapmak için muvafakat isterse tahsil dairesi durumu değerlendirir. İşlemin malın değerini veya satış kabiliyetini artırdığı ya da tahsili tehlikeye düşürmediği tespit edilirse, Kurum haczinin baki kalması, haciz sırasının ve haciz tarihinin değişmemesi şartlarıyla muvafakat verilebilir.

Sınavda dikkat

• Tecilsiz fazlaya ilişkin haciz kaldırma: toplam borcun (icradaki + icraya intikal etmemiş) iki katı gayrimenkul haczi kalır; karar gayrimenkul satış komisyonunun.
• Menkul hacizlerinde "fazlaya ilişkin" talep kabul edilmez; menkul-gayrimenkul arasında takas talepleri de reddedilir.
• İstihkak davası: alacaklı ünitenin bulunduğu yer iş mahkemesi; takibi kendiliğinden durdurmaz; red hâlinde %10 tazminat, 15 gün süreli yazı, gecikme zammı yok.
• Hacze iştirak: alacak haciz tarihinden önce tahakkuk etmiş olmalı; mal paraya çevrilinceye kadar.
• 74/A: değer + %10 + masraf; azami tutar borç toplamını aşamaz; üç ay haciz yasağı (ihtiyati haciz hariç).
• Hacizli malda tasarrufa muvafakat: haciz baki, sıra ve tarih değişmeden.