2024/12: Gecikme zammı ve mahsup işlemleri

Bu bölüm, süresinde ödenmeyen Kurum alacağının nasıl büyüdüğünü (gecikme cezası ve gecikme zammı) ve yapılan ödemenin borcun hangi kalemine, hangi sırayla düşüleceğini (mahsup) anlatır. Başlıklar: gecikme zammı oranı (14), iflastan sonra gecikme zammı (15), mahsup işlemleri (16) ve alt başlıkları: mahsup sıralaması (16.1), rızaen ödemede (16.2), cebri tahsilatta (16.3), tecilde (16.4) ve tecil bozulduğunda mahsup (16.5).

Gecikme zammı oranı (14)

Hangi kanun, hangi alacak?

5510 md. 88: Kurumun süresinde ödenmeyen prim ve diğer alacaklarının tahsilinde 6183 sayılı Kanunun 51, 102 ve 106 ncı maddeleri hariç diğer maddeleri uygulanır. Yani prim alacağına 6183'ün gecikme zammı maddesi (md. 51) değil, 5510'un kendi sistemi uygulanır. (Aynı kural 5502 md. 37'de de yer alır.)

5510 md. 89 – prim ve diğer Kurum alacakları:

• Gecikme cezası: Ödenmeyen kısım, sürenin bittiği tarihten itibaren ilk üç aylık sürede her bir ay için Kanundaki oranda (md. 89'da %3; Cumhurbaşkanı iki katına kadar artırabilir, %1'e kadar indirebilir) artırılır.
• Gecikme zammı: Her ay için bulunan tutarlara, ödeme süresinin bittiği tarihten borç ödeninceye kadar her ay için ayrı ayrı, Hazine ve Maliye Bakanlığınca açıklanan bir önceki aya ait TL cinsinden iskontolu ihraç edilen Devlet iç borçlanma senetlerinin aylık ortalama faizi bileşik bazda uygulanır.

Prim dışı alacaklar – 6183 md. 51: Takip ve tahsili çeşitli kanunlarla Kuruma verilen damga vergisi ile uygulama süresi sona ermiş ama tahsil edilmemiş eğitime katkı payı ve özel işlem vergisi alacaklarına 6183 md. 51'deki gecikme zammı oranı uygulanır. Bu oranı md. 51/4'teki yetkiyle Cumhurbaşkanı değiştirebilir; Cumhurbaşkanı Kararlarındaki oranlar yayım tarihleri dikkate alınarak uygulanır (güncel aylık oran %3,7'dir; oran değişebileceğinden sınavda rakamdan çok mekanizma önemlidir). Oran değişikliği genel yazı ile bildirilir; geçmiş dönemler için Ek-8 gecikme zammı oranları tablosu esas alınır.

Hesaplama kuralı: Gecikme zammı aylık hesaplanır; ancak ödemenin yapıldığı ay içindeki gecikme zammı günlük hesaplanır.

Sık karıştırılır: Gecikme cezası yalnız ilk üç ay; gecikme zammı ise borç ödeninceye kadar ve bileşik bazda işler. Prim alacağında 6183 md. 51 uygulanmaz; md. 51 damga vergisi, eğitime katkı payı ve özel işlem vergisi gibi prim dışı alacaklar içindir.

İflasın açılmasından sonra gecikme zammı (15)

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 22/11/1991 tarihli, 1990/5 E., 1991/4 K. sayılı kararına göre borçlu işverenin iflasına karar verilmesi hâlinde Kurum alacaklarına uygulanan gecikme zammı iflasın açılmasından sonra da işlemeye devam eder. Gecikme zammı, alacağın iflas masasına kaydedildiği tarihten ödemenin Kurum hesaplarına aktarıldığı tarihe kadar hesaplanıp tahsil edilir.

Tuzak: İcra-iflas hukukundaki genel kuralın aksine, Kurum alacağında gecikme zammı iflasla durmaz.

Mahsup işlemleri (16)

Mahsup, yapılan ödemenin borç kalemlerine dağıtılmasıdır. 6183 md. 47:

• Rızaen ödemeler sırasıyla: (1) ödeme süresi başlamış, henüz vadesi geçmemiş alacaklara, (2) içinde bulunulan takvim yılı sonunda zamanaşımına uğrayacak alacaklara, (3) aynı tarihte zamanaşımına uğrayacaklarda her birine orantılı olarak, vadesi önce gelen ve teminatsız veya az teminatlı olana mahsup edilir. Ödeme asıl ve fer'ilerin tamamını karşılamıyorsa mahsup asıl ve fer'ilere orantılı yapılır.
• Cebren tahsil olunan paralar önce parayı tahsil eden dairenin, artarsa takibe iştirak etmiş aynı idarenin diğer tahsil dairelerinin alacak aslı ve fer'ilerine orantılı mahsup edilir.

Orantılı mahsup formülü:

Mahsup edilecek kısım = (Mahsup edilecek borç aslı veya fer'i tutarı × Mahsubu yapılacak tutar) ÷ Toplam borç tutarı

Örnek: Borç: 80.000 TL asıl + 20.000 TL gecikme zammı = 100.000 TL. Ödenen 50.000 TL: asla 80.000×50.000/100.000 = 40.000 TL, gecikme zammına 20.000×50.000/100.000 = 10.000 TL mahsup edilir.

Mahsup sıralaması (16.1)

• Borçlunun aynı ünitede birden fazla dosyası varsa borçlu istediği dosyaya ödeme yapabilir; bu aşamada dosyalardaki borç türleri üzerinde durulmaz.
• Seçilen dosyada borçlu borç türünü de seçmişse ödeme önce o borç türünün aslına ve fer'ilerine (gecikme cezası ve zammı) mahsup edilir.
• Borç türü seçilmemişse 5502 sayılı Kanunun 37 nci maddesinin üçüncü fıkrasındaki sıralama (sosyal sigorta ve genel sağlık sigortası primleri, işsizlik sigortası primleri, idari para cezaları, gecikme zamları, katılım payları) dikkate alınır.
• Gecikme cezası ve zamları, ilgili oldukları borç türü gibi değerlendirilir.
• Birden çok işyeri dosyasındaki öncelikli borçlar aynı borç türündense, mahsupa en eski borca ilişkin işyeri dosyasından başlanır.

Rızaen yapılan ödemelerde mahsup (16.2)

Ödeme emri gönderilmeden önce borçlunun yaptığı ödemeler rızaen ödemedir. Dosya ve borç türü borçluca da Kurumca da seçilmiş olsa:

1. Tahsil edilen tutar önce ödeme süresi başlamış, vadesi geçmemiş (henüz gecikme zammı doğmamış) borçlara mahsup edilir.
2. Artan para olursa ya da böyle bir borç yoksa para, en eski borçtan başlanarak borç aslı ve gecikme zammına orantılı dağıtılır.

Örnek: 20 Mart'ta 100.000 TL ödeyen işverenin dosyasında son ödeme günü 31 Mart olan 60.000 TL Şubat primi ve gecikme zammı işlemiş eski borçlar var: önce 60.000 TL Şubat primine, kalan 40.000 TL en eski borcun aslı ve gecikme zammına orantılı mahsup edilir.

Cebri tahsilatta mahsup (16.3)

Ödeme emri gönderilen borca karşılık yapılan her türlü tahsilat cebri tahsilattır: icra dosyası açıldıktan sonra borçlu kendisi para yatırsa da, para haciz veya satışla elde edilse de cebri tahsilat esasları uygulanır.

• Önce tahsil tarihine kadar yapılmış tüm icra takip giderleri (posta, ilan, satış masrafları, zor kullanma, nakil, ekspertiz, muhafaza, yediemin ücreti, bilirkişi ücretleri vb.) mahsup edilir.
• Birden çok icra takip dosyası varsa borçlu istediği dosyaya ödeyebilir; para o dosyadaki asıl ve fer'i borçlara orantılı mahsup edilir.
• Dosya seçilmeden ödeme yapılırsa veya para haciz ya da satışla tahsil edilirse ilk açılan icra takip dosyasından başlanır; o dosyadaki borç tümüyle bitirilmeden diğer dosyaya geçilmez.

Dikkat: Rızaen ödemede öncelik vadesi gelmemiş cari borca, cebri tahsilatta ise önce icra takip giderlerine verilir. Dosya seçilmemişse cebri tahsilat ilk açılan icra dosyasına gider.

Tecilde mahsup (16.4)

• İcra takip dosyalarındaki takip masrafları peşinatın mahsubu sırasında öncelikle alınır; peşinat yetmezse ilk taksit tutarının tamamlanması istenir. İkinci ve sonraki taksitlerde takip masraflarına ayrıca mahsup yapılmaz.
• Taksitle birlikte ödenen tecil faizi doğrudan tecil faizine mahsup edilip ilgili hesaba alınır; kalan para borç aslı ve gecikme zammına orantılı mahsup edilir.
• Taksitler vadesi geçmiş en eski taksitten başlanarak mahsup edilir.
• Tüm taksitler şartlara uygun ödenince icra takip dosyaları infaz edilir (kapatılır).

Tecil bozulduğunda mahsup (16.5)

Taksitlerin tecil şartlarına uygun ödenip ödenmediği izlenir; şartlara uyulmazsa tecil zaman geçirilmeden bozulur. Sonra:

1. Bozulma tarihine kadar ödenen tüm taksitlerin mahsubu (tecil faizi mahsubu dâhil) muhasebe yönünden ters kayıtla iptal edilir.
2. İlk taksitin (peşinatın) mahsubu değiştirilmez: borca gecikme zammı hesaplanarak mahsup yapılmış ve icra takip masrafları kapatılmış olduğundan iptal edilmez.
3. Gecikme zammı, durduğu tarih olan ilk taksitin ödendiği tarihten sonraki ilk günden başlayarak yeniden işletilir.
4. Ödenen aylık taksitler (tecil faizi hariç) ödeme tarihleri itibarıyla borç aslı ve gecikme zammına orantılı mahsup edilir.
5. Tahsil edilen tecil faizinin, tecil edilen borç içindeki gecikme zammına isabet eden bölümü irat kaydedilir; kalan tutarın tamamı gecikme zammına mahsup edilir.

Formüller:

• İrat kaydedilecek tutar = (Tecil edilen gecikme zammı tutarı × Tahsil edilen tecil faizi tutarı) ÷ Tecil edilen toplam borç
• Gecikme zammına mahsup edilecek tutar = Tahsil edilen tecil faizi – İrat kaydedilen tutar

Örnek: Tecil edilen toplam borç 400.000 TL, bunun 100.000 TL'si gecikme zammı; tahsil edilmiş tecil faizi 20.000 TL. İrat: 100.000 × 20.000 / 400.000 = 5.000 TL. Gecikme zammına mahsup: 20.000 – 5.000 = 15.000 TL.

Bozulma tarihinden sonraki tahsilatlar cebri tahsilattaki mahsup esaslarına göre mahsup edilir.

Can alıcı nokta: Tecil bozulunca taksit mahsupları iptal edilir ama peşinatın mahsubu iptal edilmez; gecikme zammı ilk taksit tarihinin ertesi gününden yeniden işler.

Sınavda dikkat

• Kurum alacağına 6183'ün 51, 102 ve 106 ncı maddeleri uygulanmaz.
• 5510 md. 89: gecikme cezası ilk üç ay, gecikme zammı ödeninceye kadar bileşik; ödeme ayında gecikme zammı günlük.
• Damga vergisi, eğitime katkı payı, özel işlem vergisi: 6183 md. 51 oranı (Cumhurbaşkanı Kararı); geçmiş oranlar Ek-8.
• İflastan sonra gecikme zammı işler: masaya kayıttan Kurum hesabına aktarıma kadar.
• Rızaen: önce vadesi geçmemiş borç, sonra en eski borçtan orantılı. Cebri: önce icra giderleri; dosya seçilmezse ilk açılan dosya bitmeden diğerine geçilmez.
• Tecilde takip masrafları peşinattan; taksitler en eski vadeli taksitten mahsup.
• Tecil bozulunca peşinat mahsubu korunur; irat = gecikme zammı payı × tecil faizi ÷ toplam borç.