2024/12: Haczedilemeyecek mallar ve Kurum ödemelerinin haczi

Haczedilemeyecek mallar (19.9)

Haciz, Kurum alacağını güvence altına almak için borçlunun mal, hak ve alacaklarına el konulmasıdır. Ancak kanun koyucu, borçlunun ve ailesinin insanca yaşamasını, bazı kamu hizmetlerinin aksamamasını ve bazı sosyal ödemelerin amacına ulaşmasını korumak için belirli malları hiç haczedilemez, bazı gelirleri ise ancak belli bir oranda haczedilebilir saymıştır. Genelgenin bu bölümü 6183 sayılı Kanunun 70 ve 71. maddeleri ile özel kanunlardaki haciz yasaklarını ve 5510 sayılı Kanunun 93. maddesini bir arada anlatır.

6183 sayılı Kanunun 70. maddesinde sayılanlar (19.9.1)

Aşağıdaki mallar 6183 sayılı Kanuna göre haczedilemez:

• Devlet malları ile hususi kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar. Ancak 233 sayılı KHK'ye tabi iktisadi devlet teşekkülleri, kamu iktisadi kuruluşları, bunların müesseseleri, bağlı ortaklıkları, iştirakleri ve mahalli idarelerin malları bu korumadan yararlanmaz; bunlar Devlet malı korumasının dışında bırakılmıştır.
• Borçlunun şahsı ve mesleği için gerekli elbise ve eşyası, borçlu ve ailesine gerekli yatak takımları, ibadete mahsus kitap ve eşya.
• Vazgeçilmesi mümkün olmayan mutfak takımı ve pek lüzumlu ev eşyası.
• Borçlu çiftçi ise geçimi için zaruri arazi, çift hayvanları, taşıtları, teferruat ve tarım aletleri; çiftçi değilse sanat ve mesleği için gerekli alet, edevat ve kitaplar; arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük taşıt sahiplerinin ancak geçimlerini sağlayan taşıtları.
• Borçlu veya ailesinin geçimi için gerekli ise, borçlunun tercih edeceği bir süt veren manda veya inek ya da üç keçi veya koyun ile bunların üç aylık yem ve yataklıkları.
• Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları; ayrıca çiftçi borçlunun gelecek mahsul için gerekli tohumluğu, bağ-bahçe/meyve-sebze yetiştiricisinin zaruri bağ, bahçe, alet, malzeme, fide ve tohumluğu, geçimi yalnız hayvancılığa dayanan borçlunun zaruri miktardaki hayvanı ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları.
• Ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emekli aylıkları, bunların dul ve yetimlerine bağlanan aylıklar; ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış ikramiyeleri.
• Bir yardım sandığı veya derneğince hastalık, zaruret ve ölüm gibi hâllerde bağlanan aylıklar.
• Vücut ve sağlık üzerine verilen zararlar için zarar görene veya ailesine toptan ya da irat şeklinde ödenen tazminatlar.
• Askerlik malullerine ve şehit yetimlerine verilen harp malullüğü zammı ile 1485 sayılı Kanun gereğince verilen tekel beyiyeleri.
• Borçlunun haline münasip evi. Evin değeri fazla ise ev haczedilip satılabilir; ancak bedelden borçlunun haline uygun bir yer alabileceği miktar borçluya bırakılır.
• Harcırah Kanununa göre yapılan ödemeler.
• 2022 sayılı Kanun uyarınca 65 yaşını doldurmuş muhtaç, güçsüz ve kimsesiz vatandaşlara bağlanan aylıklar.

Tuzak: "Devlet malları haczedilemez" kuralı mutlak değildir. KİT'ler ile belediye, il özel idaresi gibi mahalli idarelerin malları 70. maddenin Devlet malı korumasından yararlanmaz; bunlar ancak kendi özel kanunlarında (ör. 5393 md. 15, 5302 md. 7) sayılan ölçüde korunur.

Sık karıştırılır: Yiyecek ve yakacak için süre iki ay, hayvanların yem ve yataklığı için üç aydır. Hayvan sayısı da "bir manda veya inek ya da üç keçi veya koyun" şeklindedir ve seçim hakkı borçlunundur.

Diğer kanunlarda belirtilenler (19.9.2)

Genelge, özel kanunlardaki haciz yasaklarından bir kısmını örnek olarak sayar ve listenin sınırlı olmadığını, mevzuat değiştikçe her olayda ilgili kanunun ayrıca araştırılması gerektiğini vurgular. Listede yer alan başlıca hükümler şunlardır:

• 657 sayılı DMK md. 203 ve 208: memurlara ödenen aile yardımı ödeneği ve ölüm yardımı haczedilemez (ölüm yardımı ödeme emri aranmaksızın derhâl ödenir).
• 775 sayılı Gecekondu Kanunu md. 34: belediyelerce tahsis edilen arsa ve yapılar, tahsis tarihinden itibaren 10 yıl haczedilemez.
• 854 sayılı Deniz İş Kanunu md. 32: gemi adamı ücretinin maddede belirtilen tutarı haczedilemez.
• 926 sayılı TSK Personel Kanunu md. 143, 154, 177: harçlıklar, aile yardım ödenekleri ve ölüm yardım ödeneği haczedilemez.
• 1005 ve 3292 sayılı Kanunlar: vatani hizmet tertibinden bağlanan aylıklar haczedilemez.
• 1136 sayılı Avukatlık Kanunu md. 164: karşı tarafa yüklenen vekâlet ücreti avukata aittir; iş sahibinin borcu nedeniyle takas, mahsup ve haczedilemez.
• 1512 sayılı Noterlik Kanunu md. 38: noter teminat parası temlik ve terhin edilemez; haciz ancak devir sırasında alıkonulacak miktardan artakalan kısım için mümkündür.
• 1581 sayılı Kanun: tarım kredi kooperatifinin ortak ürün, hayvan ve makineleri üzerinde mutlak rehin hakkı vardır; bunlar üçüncü şahıslarca haczedilemez. Kooperatiflerdeki tasarruf mevduatının maddede belirtilen tutara kadar olan kısmı (faizleri hariç) haczedilemez.
• 2489 sayılı Kefalet Kanunu md. 11: Kefalet Sandığındaki paralar üzerine konulan hacizler, paralar sahiplerine verileceği zaman tenfiz olunur.
• 2547 sayılı YÖK Kanunu Ek 11: vakıf yükseköğretim kurumunun tasfiye süresi ve faaliyet izninin geçici durdurulması süresince ihtiyati tedbir/haciz kararı verilemez, takipler durur, mevcut haciz ve blokeler kalkar, zamanaşımı işlemez.
• 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu md. 29: korunmaya muhtaç aile ve kişilere yapılan ödeme ve yardımlar devredilemez, haczedilemez.
• 2886 md. 26 ve 4734 md. 34: idarece alınan ihale teminatları haczedilemez, üzerine ihtiyati tedbir konulamaz. 4734 md. 53: Kamu İhale Kurumunun mal ve varlıkları Devlet malı sayılır.
• 3083 sayılı Kanun md. 11: sulama alanlarında dağıtılan topraklar haczedilemez.
• 3100 sayılı Kanun md. 9: ödeme kaydedici cihazlar, ilgilinin gelir veya kurumlar vergisi mükellefiyeti sona ermedikçe haczedilemez.
• 3213 sayılı Maden Kanunu md. 40: madenin işletilmesinde gerekli kuyu, ocak, galeri, makine, bina, nakil vasıtaları ve bir senelik işletme malzemesi üzerine münferiden haciz konulamaz; işletme hakkı ile bir bütün olarak tamamına veya çıkarılmış cevhere haciz konulabilir. Ek 16: MAPEG'in mal ve varlıkları Devlet malı hükmündedir.
• 3385 sayılı Kanun md. 2: örnek sanayi sitesi iş yerleri on yıl süreyle haczedilemez (miras yoluyla intikalde de süre dolana kadar uygulanır).
• 3466 (uzman jandarma adayı harçlıkları), 3671 (TBMM üyelerine ödenen yolluklar), 4081 (çiftçi malları korunma sandığı), 4572 (tarım satış kooperatifi ortaklık payları), 4636 (MSB Akaryakıt İkmal ve NATO POL Tesisleri İşletme Başkanlığının malları) haczedilemez.
• 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu: işsizlik ödeneği ve Esnaf Ahilik Sandığı ödeneği nafaka borçları dışında haczedilemez; kısa çalışma ödeneğinin ise nafaka borçları dışında onda birinden fazlası haczedilemez.
• 4632 sayılı BES Kanunu: emeklilik yatırım fonu mal varlığı haczedilemez; bireysel emeklilik hesabındaki fon paylarından sistemde bulunulan ay sayısı × asgari ücret tutarına karşılık gelen birikim ve yıllık gelir sigortası aylık ödemelerinin asgari ücrete kadar olan kısmı, nafaka hariç haczedilemez (rehin, haciz veya iflas tarihindeki brüt asgari ücret esas alınır). Devlet katkısı hesabındaki tutarlar haczedilemez.
• 4706 sayılı Kanun md. 5: belediyelere bedelsiz devredilen Hazine taşınmazları ve belediyece satılan bu taşınmazların satış bedelleri haczedilemez.
• 4857 sayılı İş Kanunu md. 35: işçi ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez. Md. 36: kamu kurumlarından iş alanların teminat ve hakedişleri üzerindeki haciz, o işte çalışan işçilerin ücret alacakları ayrıldıktan sonra kalan kısım için hüküm ifade eder; işyerindeki tesisat, malzeme, ham ve mamul mallar üzerindeki haciz ise işçilerin icra kararından önceki üç aylık ücret alacakları ayrıldıktan sonra kalan kısım için geçerlidir.
• 5102: KYK burs-kredi ve nakdî yardımları; 5199: ticari amaç güdülmeden bakılan ev hayvanları haczedilemez.
• 5302 (il özel idaresi) ve 5393 (belediye): proje karşılığı borçlanma gelirleri, şartlı bağışlar, kamu hizmetlerinde fiilen kullanılan mallar ile tahsil edilen vergi, resim ve harçlar haczedilemez. 5393 md. 73: kentsel dönüşümde anlaşma sonucu belediye mülkiyetine geçen gayrimenkuller haczedilemez.
• 5411 sayılı Bankacılık Kanunu: BDDK ve TMSF malları Devlet malı hükmündedir; ticari ve iktisadi bütünlük kararından itibaren iki yıl içinde bu varlıklar haczedilemez, zamanaşımı işlemez.
• 5510 sayılı Kanun Ek 18: Ramazan ve Kurban Bayramı ikramiyelerinden kesinti yapılamaz, haczedilemez.
• 5543 sayılı İskân Kanunu md. 21: verilen taşınmazlar borcun tamamı ödenmeden haczedilemez. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu: hayrat taşınmazlar ile Vakıflar Genel Müdürlüğüne ve mazbut vakıflara ait taşınmazlar haczedilemez.
• 5809: frekans, numara, hat ve internet alan adı gibi kullanım hakları; 5846: alenileşmemiş eser müsveddeleri ve (sinema eserleri hariç) bunlar üzerindeki mali haklar cebri icraya konu olamaz.
• 6305: DASK'ın varlıkları haczedilemez, iflas yoluyla takip edilemez. 6306: kentsel dönüşümde müteahhide devredilen taşınmazlar, kat irtifakı kuruluncaya kadar (yapım işine ait malzeme ve işçilik alacakları hariç) müteahhidin borçları için haczedilemez; yapım işine başlanmasından itibaren altı ay içinde kat irtifakı kurulmazsa haciz uygulanır.
• 6361: finansal kiralama konusu mallar kiralayan aleyhine takipte sözleşme süresince haczedilemez; tasarruf fon havuzu varlıkları kamu alacakları dâhil haczedilemez. 6772: esas ücrete munzam tediyeler (fazla mesai, evlilik/çocuk zamları vb.) haczedilemez.
• 2024/15 sayılı Genelge ile eklenenler: 7405 sayılı Kanun md. 40 gereği spor federasyonlarının malları Devlet malı hükmündedir ve haczedilemez; 257 sayılı Kanun gereği er ve erbaş harçlıkları haczedilemez.

Sınavda çok sorulur: 4447 sayılı Kanundaki üç ödeme farklı korunur: işsizlik ödeneği ve Esnaf Ahilik Sandığı ödeneği tamamen (nafaka hariç), kısa çalışma ödeneği ise onda birini aşan kısmı bakımından korunur.

Can alıcı nokta: Ödeme kaydedici cihazın korunması süresizdir ama şartlıdır: gelir veya kurumlar vergisi mükellefiyeti sona erince cihaz haczedilebilir. Ev hayvanında ölçüt ise ticari amaç güdülmemesidir.

Kısmen haczedilebilenler (19.10)

6183 sayılı Kanunun 71. maddesine göre aylıklar, ödenekler, her çeşit ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama bağlı olmayan nafakalar, emeklilik aylıkları, sigorta ve emeklilik sandıklarınca bağlanan gelirler kısmen haczolunabilir. Haczolunacak miktar bunların üçte birinden çok, dörtte birinden az olamaz; yani haciz oranı 1/4 ile 1/3 arasında belirlenir. Asgari ücreti aşmayan aylık gelirlerin ise onda birinden fazlası haczolunamaz.

Küçük örnek: Asgari ücretin üzerinde aylık alan bir borçlunun aylığından en az dörtte bir, en fazla üçte bir oranında kesinti yapılabilir. Aylığı asgari ücreti aşmayan borçluda ise üst sınır onda birdir.

• 6098 sayılı TBK md. 410: hizmet sözleşmesiyle çalışan işçinin ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez.
• 4857 sayılı İş Kanunu md. 35: işçinin aylık ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez.
• İş Kanunu md. 32'deki ücret tanımı gereği asıl ücret dışındaki yan ödemeler de ücrettir. Yargıtay kararlarında prim, ikramiye, toplu sözleşme farkı ve nema ücretten sayılmıştır; bunlar da ücret gibi kısmen haczedilir.
• 6772 sayılı Kanun kapsamında olmayan işyerlerinde ödenen fazla mesai, evlilik/çocuk zamları, ayni yardımlar, hafta ve genel tatil ücretleri de ücret sayılır.
• Emekli ikramiyesi, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve vergi iadesi alacağı ücretten sayılmaz; bu nedenle tamamı haczedilebilir.

Dikkat: Ücret niteliği taşıyan ödemelerde haciz sınırlıdır; kıdem ve ihbar tazminatı ile emekli ikramiyesi ve vergi iadesi ise "ücret" olmadığından sınır yoktur. 6772 kapsamındaki işyerlerinde munzam tediyeler ise hiç haczedilemez (19.9.2).

Kurum tarafından ödenen gelir, aylık ve ödeneklerin haczi (19.11)

5510 sayılı Kanunun 93. maddesinin birinci fıkrasına göre sigortalı ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödenekleri ile sağlık hizmeti sunucularının GSS uygulamasından doğan alacakları devir ve temlik edilemez. Gelir, aylık ve ödenekler; 88. maddeye göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Bu yasağa aykırı haciz talepleri, borçlunun muvafakati yoksa icra müdürü tarafından reddedilir.

• Kurumun 5510 md. 88 kapsamındaki alacakları (prim, idari para cezası vb.) için Kurumca bağlanan gelir, aylık ve ödeneklerin haczi mümkündür.
• Damga vergisi, özel işlem vergisi ve eğitime katkı payı alacakları Kurumca 6183'e göre takip edilse de Kurum alacağı değildir ve özel kanunlarında 5510 md. 88'e atıf yoktur. Bu alacaklar için Kurumca bağlanan gelir, aylık ve ödenekler haczedilemez.

Tuzak: "Kurum 6183'e göre takip ediyor" olması tek başına yetmez; belirleyici olan alacağın 5510 md. 88 kapsamında Kurum alacağı olmasıdır. Damga vergisi, özel işlem vergisi ve eğitime katkı payı bu kapsamda değildir.

Sınavda dikkat

• Mahalli idareler ve KİT malları 6183 md. 70/1'deki Devlet malı korumasından yararlanmaz.
• Yiyecek-yakacak 2 ay; hayvan yem ve yataklığı 3 ay; seçim hakkı borçluda.
• Haline münasip ev: değeri fazlaysa satılır, uygun bir yer alınacak kadarı borçluya bırakılır.
• Kısmi haciz: 1/4'ten az, 1/3'ten çok olamaz; asgari ücreti aşmayan gelirde üst sınır 1/10.
• Kıdem, ihbar, emekli ikramiyesi ve vergi iadesi ücret değildir; tamamı haczedilir. Prim, ikramiye, TİS farkı, nema ücrettir.
• Kısa çalışma ödeneği: nafaka dışında 1/10'dan fazlası haczedilemez; işsizlik ödeneği nafaka dışında hiç haczedilemez.
• Kurumca ödenen aylıklar yalnız 5510 md. 88 alacakları ve nafaka için haczedilir; damga vergisi, ÖİV ve eğitime katkı payı için haczedilemez.
• Süreli yasaklar: gecekondu tahsisi ve örnek sanayi sitesi 10 yıl, 6306'da kat irtifakı için 6 ay, 5411'de bütünlük kararından itibaren 2 yıl.