2024/12: İptal davası, tasfiye ve şahıs şirketlerinde ortaklığın feshi

İptal davası açılması gereken tasarruflar (7)

6183 sayılı Kanunun 24–31 inci maddeleri, alacağın tahsili için yapılan girişimler sonuçsuz kaldığında ve borçlunun malı bulunamadığında, borçlunun alacaklıyı zarara uğratan bazı tasarruflarının iptal davasıyla hükümsüz kılınmasını düzenler. Dava umumi (genel) mahkemelerde açılır ve diğer işlere öncelikle bakılır (6183 md. 24).

Hangi borçlunun tasarrufları?

• Süresinde veya hapisle tazyik edilmesine rağmen mal bildiriminde bulunmayan,
• malının olmadığını beyan eden,
• beyan ettiği mallarının borcunu karşılamayacağı anlaşılan borçlu.

Hangi dönemde ve hangi tasarruflar?

Borcun ödeme süresinin başladığı tarihten geriye doğru iki yıl içinde veya ödeme süresinin başlamasından sonra yapılan şu tasarruflar hükümsüzdür:

1. Üçüncü kişilerle yapılan bağışlamalar ve ivazsız (karşılıksız) tasarruflar,
2. Kendi verdiği malın, sözleşme sırasındaki değerine göre karşılık olarak pek aşağı bir fiyat kabul ettiği sözleşmeler,
3. Kendisine veya üçüncü kişi menfaatine kaydıhayat şartıyla irat ve intifa hakkı tesis ettiği sözleşmeler,
4. Teminat göstermeyi evvelce taahhüt etmiş olduğu hâller hariç, mevcut bir borcu temin için yaptığı rehinler,
5. Borca karşılık para veya mutat ödeme vasıtaları dışında bir yolla yaptığı ödemeler,
6. Vadesi gelmemiş bir borç için yaptığı ödemeler.

(Kanunun 28 inci maddesinin 1 numaralı bendi Anayasa Mahkemesinin 22/6/2023 tarihli kararıyla iptal edilmiştir; Genelge bu bendi saymaz, 2 ve 3 numaralı bentleri sayar.)

Tarih sınırı olmayan tasarruflar (6183 md. 30)

Borçlunun malı yoksa veya borca yetmiyorsa, amme alacağının bir kısmının veya tamamının tahsiline imkân bırakmamak maksadıyla borçlunun yaptığı tek taraflı işlemler ile borçlunun maksadını bilen veya bilmesi gereken kişilerle yaptığı bütün işlemler tarihleri ne olursa olsun hükümsüzdür.

Tuzak: İki yıllık geriye dönük süre 27-29 uncu maddelerdeki tasarruflar içindir; kötü niyetli (maksatlı) işlemlerde tarih aranmaz.

Dava açma şartları ve süre

• Kesinleşmiş ve ödenebilir hâle gelmiş bir Kurum alacağı bulunmalıdır.
• Kurumca yapılan takiplerin sonuçsuz kalmış olması gerekir.
• Tasarruf tarihi ne olursa olsun dava hakkı, tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle düşer; dava 5 yıl içinde açılmalıdır.

Ünitenin yapacakları

• Tüm takipler sonuçsuz kalmışsa ve gerek görülürse, borçlunun 6183 md. 27, 28, 29, 30 kapsamında tasarrufu olup olmadığına dair delillerin tespiti için dosya bütün belgeleriyle Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarınca incelenmek üzere ilgili birimlere gönderilir.
• İptal davası açılır; bu arada işleme konu mal üzerine, mal elden çıkarılmışsa elden çıkaranın diğer malları üzerine, elden çıkarılan malın değeri tutarınca ihtiyati haciz uygulanır.

Örnek: Mal bildiriminde bulunmayan borçlu, ödeme süresinin başlamasından 18 ay önce dairesini değerinin çok altında satmışsa bu satış iki yıllık süre içinde kalır; ünite iptal davası açar ve taşınmaz üzerine ihtiyati haciz uygular.

Üçüncü şahısların hakları ve mecburiyetleri (7.1)

6183 sayılı Kanunun 31 inci maddesine göre 27-30 uncu maddelerdeki tasarruflardan faydalananlar:

• elde ettiklerini aynen iade etmek,
• elden çıkarmışlarsa takdir edilecek bedelini 6183 hükümlerine göre Kuruma ödemek zorundadır.
• Karşılık olarak verdikleri şey için Kurumdan hiçbir talepte bulunamazlar; genel hükümlere göre Kurum borçlusuna başvurma hakları saklıdır.
• Alacak, borçluyla işlem yapan üçüncü şahıs tarafından ödenebilir; bu durumda iptal davasında ısrar edilmez.

Sık karıştırılır: Üçüncü şahıs ödediği bedeli Kurumdan geri isteyemez; ancak borçluya rücu edebilir.

Tasfiyeye ilişkin korunma hükümleri (8)

Kuruma borçlu tüzel kişilerin tasfiyesinde Kurum alacağını korumak için iki grup kural vardır: tasfiyede görevlilerin durumu ve tasfiye memurlarının sorumluluğu (6183 md. 32-33).

Tasfiyede görevliler (8.1)

• Tüzel kişi herhangi bir nedenle tasfiyeye girerse tüzel kişiliği tasfiyenin kapanmasına kadar devam eder.
• Tasfiyenin başlaması, Kurum alacağı için başlatılmış takibi durdurmaz.
• Kural olarak temsilci ve idarecilerin görevleri sona erer; yetkileri adi tasfiyede tasfiye memurlarına, iflasta iflas dairesine geçer.
• Tasfiyeye girdiği hâlde tüzel kişi adına işlem yapan temsilci ve idareciler bu işlemlerden şahsen sorumludur.
• Tasfiyedeki tüzel kişi yalnız tasfiye amacıyla sınırlı hak kazanabilir, borç altına girebilir. Tasfiye işlerini yönetmek ve dış ilişkilerde temsil tasfiye memurlarınındır.

Tasfiyede sorumluluk (8.2)

• Tasfiye memurları veya tasfiyeyi yürütenler, tasfiyeye başlandığı tarihten itibaren üç gün içinde ilgili tahsil dairelerini tespit ederek tasfiyenin başladığını bildirmek zorundadır.
• Ödemeyi Kurum alacağının öncelik koşullarını gözeterek yapmalıdırlar.
• Kurum alacakları ödenmeden veya ayrılmadan dağıtım yapılamaz, tasarrufta bulunulamaz.
• Aksi hâlde tasfiye memurları borçlunun tahakkuk etmiş veya edecek borçlarından şahsen ve müteselsilen sorumlu olur; bu sorumluluk dağıtılan veya tasarruf edilen miktarı geçemez.
• Tasfiyenin başladığı bildirilince üniteler, borçludan olan tüm Kurum alacaklarını en kısa zamanda tasfiye masasına/memurluğuna bildirir.

Örnek: Kurum alacağı 800 birim iken tasfiye memuru alacağı ayırmadan ortaklara 300 birim dağıtmışsa, şahsi sorumluluğu en fazla 300 birimdir.

Can alıcı nokta: Tasfiye bildirimi 3 gün; tasfiye memurunun şahsi sorumluluğu dağıtılan tutarla sınırlıdır, borcun tamamını kapsamaz.

Şahıs şirketlerinde ortaklığın feshini isteme (9)

Ticaret şirketleri (TTK md. 124)

Ticaret şirketleri kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerdir. Kollektif ve komandit şirketler şahıs şirketi; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler sermaye şirketi sayılır.

Ortağın kişisel alacaklısının hakları (TTK md. 133)

• Şahıs şirketi devam ederken ortağın kişisel alacaklısı hakkını o ortağın bilançoya göre kâr payından, şirket feshedilmişse tasfiye payından alabilir; bilanço düzenlenmemişse düzenlenince ortağa düşecek kâr ve tasfiye payına haciz koydurabilir.
• Sermaye şirketlerinde alacaklı ayrıca ortağın senede bağlanmış veya bağlanmamış paylarının, İİK'nın taşınırlara ilişkin hükümlerine göre haczini ve paraya çevrilmesini isteyebilir; haciz istek üzerine pay defterine işlenir.
• Tüm ticaret şirketlerinde alacaklı, ortağın şirketten olan diğer alacaklarına da haciz koydurabilir.
• Bu hükümler ortakların şirket dışındaki mallarına başvurmaya engel değildir.

Fesih isteme (TTK md. 249)

Ortağın kişisel alacaklısı borçlunun kişisel mallarından ve kâr payından alacağını alamazsa, tasfiye sonunda ortağa düşecek paya haciz koydurabilir ve altı ay önce ihbarda bulunmak ve hesap yılı sonu için hüküm ifade etmek üzere şirketin feshini isteyebilir. Mahkeme feshe karar vermeden önce şirket veya diğer ortaklar borcu öderse fesih davası düşer.

6183 md. 34 ve Kurum uygulaması

• Şartlar: borçluya ait mal yoksa veya Kurum alacağını karşılamıyorsa ya da borçlu veya ortaklık teminat göstermemişse.
• Borçlunun sermayesi paylara bölünmemiş ortaklıklardaki (kollektif, komandit gibi şahıs şirketleri) hisseleri için genel hükümlere göre ortaklığın feshi istenebilir.
• Kurum, şahsi mallardan ve/veya kâr payından tahsil edemezse tasfiye payına haciz koydurur; 6 ay önceden ihbar ve hesap yılı sonu için fesih ister.
• Ortağın diğer alacaklıları daha önce fesih istemişse Kurum bu isteme iştirak edebilir; bu durumda 6183 md. 21'deki esaslar (garameten paylaşım) uygulanır.
• Bu hükümler sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komandite ortaklarının borçları için de uygulanır.

Dikkat: Fesih yolu şahıs şirketleri içindir. Limited ve anonim şirket ortağının payı fesih istenerek değil, haciz ve paraya çevirme yoluyla takip edilir.

Sınavda dikkat

• İptal edilebilir tasarruflar: ödeme süresinin başlangıcından geriye 2 yıl ve sonrası; maksatlı işlemlerde tarih sınırı yok.
• Dava hakkı tasarruftan itibaren 5 yılda düşer; kesinleşmiş alacak + sonuçsuz takip şarttır.
• Dava sırasında mal üzerine (elden çıktıysa borçlunun diğer mallarına) ihtiyati haciz.
• Üçüncü şahıs aynen iade eder veya takdir edilen bedeli öder; Kurumdan talep edemez.
• Tasfiye bildirimi 3 gün; tasfiye takibi durdurmaz; sorumluluk dağıtılan tutarla sınırlı.
• Şahıs şirketi: kollektif ve komandit; fesih için 6 ay önce ihbar, hesap yılı sonu.
• Karar öncesi şirket veya diğer ortaklar öderse fesih davası düşer.