2024/12: Menkul mallar ile üçüncü kişilerdeki mal, hak ve alacakların haczi

Bu konu, Genelgenin haciz uygulamasına ayrılan 19.6, 19.7 ve 19.8 bölümlerini kapsar: menkul (taşınır) malların fiilen haczi, araç ve şirket hissesi haczi, borçlunun üçüncü kişilerdeki mal, hak ve alacaklarının 6183 sayılı Kanunun 79 uncu maddesine göre haciz bildirisiyle haczi ve gayrimenkullerin (taşınmazların) haczi.

Menkul malların haczi (19.6)

Haczin yapılışı

• Menkul malların haczini icra memuru yapar. Fiili hacizde icra memuru kimliğini gösterir ve borcun ödenmesini ister; borç ödenmez veya kısmen ödenirse haciz kâğıdını borçluya okur, haciz yapacağını bildirir ve borca yetecek menkulleri haciz tutanağına kaydederek haczeder.
• Haciz tutanağında: haciz kâğıdının tarihi ve sayısı; haczin yapıldığı yer, gün ve saat; hazır bulunanlar; malların markası, modeli, tipi, nitelikleri, varsa seri ve sicil numarası, sayı ve miktarı, tahmin edilen rayiç değeri ve ayırt edici özellikleri; ayrıca icra takip dosya numaraları yer alır.
• Borçlunun veya üçüncü kişinin istihkak iddiası (malın kendisine ait olduğu iddiası) varsa mutlaka tutanağa yazılır.
• Tutanağı icra memuru, borçlu veya temsilcisi, yediemin (malı muhafaza eden güvenilir kişi), varsa bilirkişi ve diğer ilgililer imzalar; bir örneği borçluya bırakılır.

Gıyabi haciz ve süre isteme

• Haciz borçlunun yokluğunda (gıyabında) yapılıyorsa kolluktan veya haciz yerindeki komşulardan iki kişi bulundurulur; gıyabi haciz borçluya ayrıca tebliğ edilir.
• Borçlu süre isterse haciz yine yapılır; ancak borcu ödemesi için üç gün süre verilebilir.

Taşınabilir değerli mallar

Kıymetli maden, mücevher, ticari senet, hisse senedi, tahvil gibi icra memurunun kendi imkânlarıyla taşıyabileceği menkuller, kaybolmamaları ve değiştirilmemeleri için önlem alınarak mali hizmetler birimine tutanakla teslim edilir.

Haciz zamanı

• Haciz güneş battıktan doğuncaya kadar ve tatil günlerinde yapılmaz.
• İstisnalar: tatilde ve geceleri açık olan yerlerde hasılat haczi yapılabilir; malın kaçırılma riski varsa haciz gece de yapılabilir.
• Gündüz başlamış ve bitmemiş haciz, gece de olsa bitinceye kadar sürdürülür.

Tuzak: Gece haczi yasağının üç istisnası vardır: gece açık işyerinde hasılat haczi, kaçırma riski ve gündüz başlayıp sürmekte olan haciz.

Elektronik ortamda araç haczi (19.6.1)

Borçlular adına kayıtlı araçların haczi Türkiye Noterler Birliğine ait sistem üzerinden elektronik ortamda yapılır.

Şirket hisselerinin haczi (19.6.2)

Genelge, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununun ilgili hükümlerini hatırlatır:

• TTK md. 133/2: Sermaye şirketlerinde alacaklılar, ortağa düşen kâr veya tasfiye payından alacaklarını almanın yanında, borçluya ait senede bağlanmış veya bağlanmamış payların İİK'nın taşınırlara ilişkin hükümlerine göre haczini ve paraya çevrilmesini isteyebilir; haciz istek üzerine pay defterine işlenir.
• TTK md. 489/1: Hamiline yazılı pay senetlerinin devri, zilyetliğin geçirilmesiyle devralanın Merkezi Kayıt Kuruluşuna bildirimiyle hüküm doğurur; bildirim yapılmadıkça paya bağlı haklar kullanılamaz.
• TTK md. 490: Nama yazılı paylar kural olarak serbestçe devredilir; devir, ciro edilmiş senedin zilyetliğinin geçirilmesiyle yapılabilir.
• TTK md. 593/2: Limited şirkette esas sermaye pay senetleri ispat aracı şeklinde veya nama yazılı düzenlenir; ek ödeme, yan edim, rekabet yasağı ve önalım gibi haklar senette açıkça belirtilir.

Uygulama:

• Anonim şirkette hisse senedi varsa: icra memuru menkul mal haczi kurallarına göre fiilen haczeder ve muhafaza altına alır.
• Hisse senedi yoksa: henüz kıymetli evraka bağlanmamış bu hak, yalnızca hisse hakkından söz edilerek 6183 md. 79 uyarınca şirkete (üçüncü şahsa) haciz bildirisi tebliğiyle haczedilir.
• Limited şirkette: pay senedinin ispat aracı veya nama yazılı düzenlenmesi payı anonim şirket payına dönüştürmez; senet teslimiyle ortaklık hakkı devredilemez (devir TTK md. 595'e, Genelgenin 10.1.2 bölümüne tabidir). Pay haczi; md. 79'a göre şirkete haciz bildirisi tebliğiyle veya icra memurunun şirkete giderek haczi bildirmesi, pay defterine işletmesi ve bunu tutanakla tespit etmesiyle yapılır.

Sık karıştırılır: Limited şirket pay senedi fiilen haczedilip satılacak bir kıymetli evrak değildir; limited payı haciz bildirisi veya pay defterine işleme yoluyla haczedilir.

Üçüncü şahıslardaki menkul malların, alacak ve hakların haczi (19.7)

6183 md. 79'un özü: Hamiline yazılı olmayan veya cirosu kabil senede dayanmayan alacaklar ile maaş, ücret, kira gibi haklar ve fiilen tutanakla haczedilemeyen üçüncü şahıslardaki menkuller, bunları elinde tutan veya ödemesi gereken kişilere haciz bildirisi tebliğiyle haczedilir. Bildiri, üçüncü şahsa artık borcunu yalnız tahsil dairesine ödeyebileceğini, borçluya yapacağı ödemenin geçersiz olacağını, malı yalnız tahsil dairesine teslim edebileceğini; aksi hâlde ödediği tutarı ve malın bedelini tahsil dairesine ödemek zorunda kalacağını ve md. 79'un 3, 4 ve 5'inci fıkralarını bildirir.

• Haciz bildirisi posta yerine elektronik ortamda tebliğ edilebilir ve elektronik cevap verilebilir (usul ve esaslar Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenir).
• Bankalara: şubelere doğrudan veya mahallindeki tahsil dairesi aracılığıyla; Bakanlıkça belirlenen tutarın üzerindeki alacaklar için doğrudan banka genel müdürlüğüne de tebliğ edilebilir. Genel müdürlüğe tebliğ edilmişse tüm şubeler adına beyan yükümlülüğü genel müdürlüğe aittir.
• Menkul malın aynen teslimi mümkün değilse değeri ödenir; üçüncü şahsın borçluya genel hükümlere göre rücu hakkı saklıdır.
• Kendisine tebliğ edilen ödeme emrine karşı dava açıp kısmen veya tamamen haksız çıkan üçüncü şahıs hakkında, menfi tespit davası lehine sonuçlanırsa veya asıl borçlu alacağı tamamen öderse md. 58/5 (haksız itirazda uygulanan %10 zam) uygulanmaz.

Haciz bildirilerinin tebliği (19.7.1)

Md. 79/1 kapsamına giren değerler: devir ve temlik edilmedikçe üçüncü şahıstan başkasına geçmeyen alacaklar (intifa hakkı, şirket hissesi, tereke hissesi gibi her türlü haklar), maaş, ücret, kira ve icra memurunca fiilen tutanakla haczi kabil olmayan üçüncü şahıslardaki menkuller. Haciz bildirileri 213 sayılı Kanunun 93–109 uncu maddelerine göre elektronik ortamda, posta ile veya gerekli hâllerde memur vasıtasıyla ya da ilan yoluyla tebliğ edilir.

Üçüncü şahısların Kuruma itirazları (19.7.2)

• Üçüncü şahıs; borçluya borcu olmadığı, borcu hacizden önce ödediği, alacağı borçluya veya emrettiği yere verdiği, malın elinde bulunmadığı, malın tüketildiği ya da kusuru olmadan telef olduğu gibi iddiaları varsa tebliğden itibaren yedi gün içinde ilgili üniteye yazılı itiraz etmek zorundadır.
• Süresinde itiraz etmezse mal elinde ve borç zimmetinde sayılır ve hakkında 6183 hükümleri uygulanır.
• Yedi günün hesabı: cevap elden, adi posta veya diğer yollarla verilmişse Kurum kayıtlarına intikal tarihi; taahhütlü, iadeli taahhütlü, APS veya PTT Kargo ile gönderilmişse postaya veriliş tarihi esas alınır.

Örnek: Haciz bildirisi 3 Mart'ta tebliğ edildi; banka itirazını 10 Mart'ta taahhütlü postaya verdi, yazı Kuruma 13 Mart'ta ulaştı. Postaya veriliş tarihi esas alındığından itiraz süresindedir. Aynı yazı adi postayla gönderilseydi 13 Mart esas alınır ve süre geçmiş olurdu.

Sınavda çok sorulur: Üçüncü şahsın itiraz süresi 7 gündür (borçlunun ödeme emrine itiraz süresi 15 gün ile karıştırmayın).

Yedi gün içinde itiraz hâlinde (19.7.3)

• Üçüncü şahıs süresinde itiraz ederse Kurum bir yıl içinde genel mahkemelerde açacağı davada itirazın aksini ispat ederek üçüncü şahsın İİK md. 338/1'e göre cezalandırılmasını ve borçlu olduğu tutarın ödenmesine hükmedilmesini isteyebilir.
• Kurumun ve diğer kamu idarelerinin denetim ve kontrol memurları itirazın yersiz olduğunu gösteren belge tespit ederse konu, bir yıllık süre içinde dava açılmak üzere hukuk servislerine intikal ettirilir.
• Dava kabul edilirse cezalandırma talep edilir ve hükmedilen tutar 6183 md. 55'e göre düzenlenecek ödeme emriyle üçüncü şahıstan takip edilir.
• Alacak asıl borçludan tahsil edilirse hukuk servislerine bilgi verilir.

Yedi gün geçtikten sonra itiraz (19.7.4)

• Süreyi kaçıran üçüncü şahıs, haciz bildirisinin tebliğinden itibaren bir yıl içinde menfi tespit davası (borçlu olmadığının tespiti davası) açabilir ve tebliğ tarihi itibarıyla borçlu olmadığını veya malın elinde bulunmadığını ispat etmek zorundadır.
• Davanın açılması takibi tek başına durdurmaz; mahkemenin 6183 md. 10'da sayılan türden teminat karşılığında takibin durdurulmasına karar vermesi gerekir. Teminat alacaklı üniteye verilir ve haciz kâğıdına dayanılarak haczedilir; teminat haciz bildirisindeki toplam borcu karşılamalıdır.
• Karar olmasına rağmen teminat gösterilmez veya yetersiz kalırsa takibe devam edilir. Yeterli teminat gösterdiğini iddia eden üçüncü şahıs bunu kararı veren mahkemeye götürür; yeterliliğe o mahkeme karar verir.
• Mahkeme teminatsız veya yetersiz teminatla durdurma kararı verirse, teminat şartı kanun hükmü olduğundan karara mahkeme nezdinde itiraz edilir.
• Davasında haksız çıkan üçüncü şahıs aleyhine haksız çıktığı tutarın %10'u oranında inkâr tazminatına hükmedilir; kararda inkâr tazminatı yoksa temyiz için durum hukuk servislerine bildirilir.

Can alıcı nokta: Menfi tespit davası açmak yetmez; takip ancak mahkemenin md. 10'daki türden teminat karşılığı verdiği durdurma kararı ve teminatın gösterilmesiyle durur.

Üçüncü şahıslar hakkında takip (19.7.5)

• Kurum borçlusu sayılan üçüncü şahıs hakkında takip, 6183'e göre düzenlenen ödeme emrinin tebliğiyle başlar.
• Ödeme emrinin iptali veya menfi tespit davası açılması, mahkeme durdurma kararı vermedikçe takibi durdurmaz.
• Üçüncü şahıs hakkındaki durdurma kararları asıl borçlu hakkındaki takibi durdurmaz.
• Haczedilen menkul aynen teslim edilemiyorsa değeri istenir; üçüncü şahıs hakkındaki takip mal bedeliyle sınırlıdır.

Haczedilen hak ve alacakların Kurum hesaplarına aktarılması (19.7.6)

Haciz bildirisi tebliğ edilen üçüncü kişiler, nezdlerindeki borçlu hak ve alacaklarını Kuruma derhâl aktarmakla yükümlüdür. “Haciz işlendi, bloke edildi” ya da “ödeme ileri tarihte yapılacak” gerekçesiyle aktarma yapılmıyorsa, her türlü iletişim aracıyla irtibat kurulur; hacizli tutarın aktarılması, haciz bildirisindeki tutar kadar Kurum haczinin sürdüğü ve bundan sonra bildirim beklenmeden tutarların derhâl aktarılması gerektiği bildirilir.

Gayrimenkul malların haczi (19.8)

• Gayrimenkul hacizleri elektronik ortamda yapılır; gerekirse ilgili tapu müdürlüklerine haciz bildirisi gönderilerek de yapılabilir.
• Sicil kaydı tutulan gemi ve uçakların haczi, sicil kayıtlarını tutan ilgili idarelere haciz bildirisi gönderilerek yapılır.

Sınavda dikkat

• Menkul haczini icra memuru yapar; gıyabi hacizde iki tanık bulunur ve haciz ayrıca tebliğ edilir; borçluya üç gün süre verilebilir.
• Gece ve tatil günü haciz yasağının istisnaları: hasılat haczi, kaçırma riski, başlamış haczin bitirilmesi.
• Kıymetli maden, mücevher ve senetler mali hizmetler birimine tutanakla teslim edilir.
• Araç haczi Türkiye Noterler Birliği sistemiyle, gayrimenkul haczi elektronik ortamda yapılır.
• Hisse senedi olan AŞ payı fiilen, senetsiz pay ve limited payı md. 79 haciz bildirisiyle haczedilir.
• Üçüncü şahıs itirazı 7 gün; taahhütlü/APS/PTT Kargo'da postaya veriliş, elden/adi postada Kuruma intikal tarihi esas.
• Süresinde itirazda Kurum 1 yıl içinde genel mahkemede dava açar; süre kaçarsa üçüncü şahıs 1 yıl içinde menfi tespit davası açar.
• İnkâr tazminatı %10; takip ancak teminat karşılığı mahkeme kararıyla durur.